Zwierzę miało być radością. Dlaczego tak często staje się problemem?

Zwierzę miało być radością. Dlaczego tak często staje się problemem?

Wyobraźmy sobie rodzinę, która postanawia przyjąć zwierzę. Decyzja jest wspólna, dzieci się cieszą, dorośli zapewniają, że wszystko zostało przemyślane. Jest odpowiednie miejsce, kupione wyposażenie, zapas karmy i przekonanie, że nowy domownik szybko stanie się częścią codzienności. Nikt nie zamierza go skrzywdzić, porzucić ani zaniedbywać. Przeciwnie, wszyscy chcą zapewnić mu dobre życie.

Kilka miesięcy później ta sama rodzina szuka dla niego nowego domu. Powody bywają różne: zwierzę niszczy mieszkanie, wymaga więcej uwagi, niż przewidywano, nie nawiązuje oczekiwanego kontaktu z człowiekiem albo zaczęło chorować, a kolejne wizyty u weterynarza pochłaniają coraz większe kwoty.

Co wydarzyło się pomiędzy tymi dwiema decyzjami?

Najprostsza odpowiedź brzmi, że ludzie okazali się nieodpowiedzialni. Jest jednak zbyt wygodna, żeby wyjaśniała całe zjawisko. Pozwala potępić osobę oddającą zwierzę, ale niewiele mówi o tym, dlaczego podobne sytuacje powtarzają się tak często, również w rodzinach, które początkowo miały dobre warunki i szczere zamiary.

Problem zaczyna się nierzadko znacznie wcześniej, zanim zwierzę przekroczy próg mieszkania. Zaczyna się od sposobu, w jaki wyobrażamy sobie życie z nim.

Kupujemy wyobrażenie, a opiekujemy się rzeczywistością

Wizerunek zwierzęcia domowego jest zazwyczaj przyjemny i nieskomplikowany. Pies to wierny towarzysz spacerów, kot odpoczywa na kanapie, królik daje się głaskać, a świnka morska staje się przyjacielem dziecka. W reklamach, mediach społecznościowych i popularnych poradnikach znacznie łatwiej znaleźć obraz zadowolonego zwierzęcia niż opis problemów, które mogą pojawić się podczas wieloletniej opieki.

Nie ma w tym nic dziwnego. Zwierzęta rzeczywiście mogą dostarczać człowiekowi ogromnej satysfakcji. Kłopot pojawia się wtedy, gdy pozytywne doświadczenia traktujemy jako obietnicę, a codzienne obowiązki jako mało istotny dodatek.

Osoba wybierająca królika może wyobrażać sobie spokojne zwierzę, które będzie chętnie siedziało na kolanach. Tymczasem królik może nie tolerować podnoszenia, niszczyć wyposażenie mieszkania i wymagać przestrzeni znacznie większej niż oferowana przez typową klatkę. Kot może unikać kontaktu, pies przejawiać trudne zachowania, a chomik prowadzić aktywny tryb życia głównie wtedy, gdy domownicy chcieliby już spać.

Żadne z tych zachowań nie musi oznaczać, że ze zwierzęciem jest coś nie tak. Często jest odwrotnie: to nasze oczekiwania zostały zbudowane bez wystarczającej wiedzy o biologii i zachowaniu danego gatunku.

Badanie opublikowane w "Journal of Veterinary Behavior", dotyczące królików, gryzoni i łasicowatych utrzymywanych jako zwierzęta towarzyszące, wykazało związek między zgłaszaniem niepożądanych zachowań a niższą satysfakcją opiekunów. Nie dowodzi to, że niezadowoleni właściciele częściej oddają zwierzęta, ale pokazuje, jak istotna dla jakości relacji jest rozbieżność pomiędzy tym, czego człowiek oczekuje, a tym, co zwierzę rzeczywiście robi ¹.

Dlaczego tak łatwo nie doceniamy przyszłych obowiązków?

Przy podejmowaniu decyzji znacznie łatwiej wyobrazić sobie pierwsze dni z nowym zwierzęciem niż przeciętny wtorek za trzy lata. Pierwsze spotkanie, wybieranie imienia, urządzanie przestrzeni i obserwowanie nowych zachowań są konkretne, przyjemne i bliskie. Przyszłe wydatki, codzienne sprzątanie oraz konieczność reorganizacji życia pozostają odległymi możliwościami.

Ten sposób myślenia nie dotyczy wyłącznie zwierząt. Ludzie często nie doceniają czasu, kosztów i wysiłku potrzebnych do realizacji własnych planów. Przy opiece nad zwierzęciem konsekwencje takiego błędu są jednak szczególne, ponieważ dotyczą istoty, która całkowicie zależy od podejmowanych przez nas decyzji.

Przyszły opiekun potrafi zazwyczaj odpowiedzieć, czym zamierza karmić zwierzę i gdzie będzie ono mieszkało. Znacznie rzadziej analizuje, co stanie się podczas długiej choroby, przeprowadzki, utraty dochodów albo wielotygodniowego leczenia wymagającego podawania leków kilka razy dziennie.

Właśnie dlatego przygotowanie do adopcji nie powinno polegać wyłącznie na sprawdzeniu, czy ktoś posiada odpowiednią klatkę, transporter i zapas pożywienia. Równie ważne jest ustalenie, czy przewidział realne trudności oraz ma możliwości, aby sobie z nimi poradzić.

Mały rozmiar nie oznacza małej odpowiedzialności

Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku małych ssaków. Królik, świnka morska czy chomik zajmują mniej miejsca niż duży pies, dlatego łatwo uznać je za zwierzęta prostsze i tańsze w utrzymaniu. Niewielki rozmiar bywa błędnie utożsamiany z niewielkimi potrzebami.

Tymczasem królik wymaga odpowiedniej przestrzeni, właściwej diety, możliwości realizowania naturalnych zachowań i opieki lekarza znającego specyfikę tego gatunku. Świnki morskie potrzebują właściwego żywienia, w tym zapewnienia witaminy C, oraz towarzystwa innych świnek. W przypadku zwierząt społecznych dochodzą kwestie odpowiedniego doboru towarzyszy, zapobiegania rozmnażaniu i rozwiązywania ewentualnych konfliktów.

Nie można też zakładać, że każde zwierzę będzie miało takie same potrzeby społeczne. Wiele chomików należy utrzymywać pojedynczo, podczas gdy długotrwała samotność u gatunków społecznych może poważnie pogarszać dobrostan.

W duńskim badaniu dotyczącym opieki nad królikami stwierdzono, że postrzeganie ich jako niewymagających zwierząt na początek oraz niska gotowość do ponoszenia kosztów leczenia wiązały się z gorszymi warunkami utrzymania. Dotyczyło to między innymi przestrzeni, dostępu do siana, materiałów do gryzienia i rutynowej opieki weterynaryjnej ².

Nie oznacza to, że każda rodzina kupująca małego ssaka dla dziecka będzie się nim źle opiekowała. Pokazuje natomiast, że samo przekonanie o łatwości opieki może stać się czynnikiem ryzyka.

Kto powinien powiedzieć, że to nie będzie takie proste?

Odpowiedzialność za przygotowanie do opieki spoczywa przede wszystkim na przyszłym opiekunie, ale nie jest on jedynym uczestnikiem procesu podejmowania decyzji.

Zwierzęta są sprzedawane, przekazywane do adopcji, polecane przez znajomych i prezentowane w mediach. Na każdym z tych etapów ktoś przekazuje informacje, które mogą wpłynąć na późniejsze warunki życia zwierzęcia.

Sklep zoologiczny, który przedstawia niewielką klatkę jako kompletny dom dla królika, utrwala błędne wyobrażenie o jego potrzebach. Osoba zachęcająca do adopcji wyłącznie zdjęciem uroczego zwierzęcia, bez opisania jego zachowania i wymagań, również może budować nierealistyczne oczekiwania.

Organizacje adopcyjne nie są od tego problemu wolne. Presja związana z brakiem miejsca, kosztami utrzymania i napływem kolejnych zwierząt może sprzyjać przedstawianiu adopcji jako rozwiązania niemal wszystkich trudności. Tymczasem samo znalezienie chętnej osoby nie oznacza jeszcze znalezienia odpowiedniego domu.

Dobra procedura adopcyjna nie powinna przypominać ani przesłuchania, ani kampanii reklamowej. Jej zadaniem jest umożliwienie obu stronom podjęcia świadomej decyzji. Oznacza to nie tylko zadawanie pytań przyszłemu opiekunowi, lecz także uczciwe informowanie go o zwierzęciu, jego potrzebach, problemach zdrowotnych i przewidywanych trudnościach.

Jeżeli organizacja wie, że zwierzę wymaga kosztownego leczenia, nie toleruje dotyku lub potrzebuje szczególnych warunków, nie powinna pomijać tych informacji z obawy, że kandydat zrezygnuje.

Rezygnacja przed adopcją jest znacznie mniej dotkliwa dla zwierzęcia niż kolejne rozstanie po kilku miesiącach.

"Dziecko obiecało, że będzie się zajmować"

To jedno z najbardziej rozpowszechnionych nieporozumień dotyczących zwierząt domowych. Rodzice decydują się na zakup lub adopcję pod warunkiem, że dziecko będzie karmić, sprzątać i pilnować wszystkich obowiązków.

Początkowo rzeczywiście może tak być. Nowe zwierzę wzbudza zainteresowanie, a codzienna opieka wydaje się atrakcyjna. Później pojawiają się szkoła, zajęcia dodatkowe, inne zainteresowania i zwykłe zmęczenie.

Dziecko rozwija się, zmienia potrzeby i nie zawsze potrafi przewidzieć konsekwencje wieloletnich zobowiązań. Nie powinno zatem ponosić samodzielnej odpowiedzialności za dobrostan zwierzęcia.

To nie znaczy, że dzieci nie powinny wychowywać się ze zwierzętami ani uczestniczyć w opiece. Przeciwnie, mogą zdobywać w ten sposób cenne doświadczenia, pod warunkiem że dorosły pozostaje rzeczywistym opiekunem i bierze odpowiedzialność także wtedy, gdy początkowy entuzjazm dziecka przeminie.

Jeżeli jedynym powodem przyjęcia zwierzęcia jest chęć spełnienia marzenia dziecka, warto zadać sobie pytanie, czy rodzice nadal będą chcieli się nim zajmować, kiedy obowiązki w całości przypadną im.

Choroba nie jest nadzwyczajnym wyjątkiem

Wielu przyszłych opiekunów uwzględnia wydatki na karmę, wyposażenie i podstawową profilaktykę, lecz nie tworzy żadnego planu na poważniejszą chorobę zwierzęcia.

Tymczasem diagnostyka obrazowa, badania laboratoryjne, zabiegi chirurgiczne, hospitalizacja czy przewlekłe leczenie mogą generować znaczne koszty. U niektórych gatunków dodatkowym utrudnieniem jest ograniczona dostępność lekarzy mających odpowiednie doświadczenie.

W przypadku królików i wielu gryzoni dochodzi jeszcze problem rozpoznawania pierwszych objawów choroby. Ograniczenie apetytu, zmiana liczby odchodów, nietypowa pozycja ciała czy mniejsza aktywność mogą wymagać szybkiej oceny weterynaryjnej, choć osobie niedoświadczonej nie zawsze wydają się niepokojące.

Odpowiedzialność nie oznacza, że każdy opiekun musi dysponować nieograniczonym budżetem. Oznacza jednak konieczność realistycznego ocenienia swoich możliwości, poznania dostępnych opcji leczenia i przygotowania się na sytuacje, w których odkładanie wizyty u lekarza może pogorszyć stan zwierzęcia.

Nie każdą chorobę można przewidzieć, ale możliwość zachorowania powinna być oczywista już w dniu adopcji.

Dlaczego ludzie naprawdę oddają zwierzęta?

Powody oddawania zwierząt są przedmiotem badań od wielu lat. Ich wyniki nie uzasadniają prostego podziału na dobrych opiekunów, którzy zostają ze zwierzęciem, i złych, którzy je oddają.

W duńskiej analizie obejmującej psy i koty przyjmowane przez schronisko w latach 1996-2017 istotne miejsce wśród przyczyn oddania zajmowały okoliczności dotyczące samego opiekuna, między innymi jego zdrowie, sytuacja mieszkaniowa i brak czasu. Problemy z zachowaniem zwierząt również były ważne, ale nie wyjaśniały wszystkich przypadków ³.

Z kolei badanie królików trafiających do dwóch brytyjskich ośrodków adopcyjnych wskazało na znaczenie nieplanowanego rozmnażania, zbyt dużej liczby zwierząt oraz problemów mieszkaniowych ⁴.

Trzeba przy tym zachować ostrożność. Są to dane z określonych krajów i placówek, dotyczące różnych gatunków oraz okresów. Nie można na ich podstawie wyliczyć, z jakich powodów zwierzęta trafiają obecnie do wszystkich polskich organizacji.

Wynika z nich jednak ważna obserwacja: rozstanie ze zwierzęciem często ma związek ze zmianami w ludzkim życiu, możliwościami opiekuńczymi i wcześniejszymi decyzjami, a nie wyłącznie z zachowaniem samego zwierzęcia.

Są również sytuacje, w których oddanie zwierzęcia może być odpowiedzialnym rozwiązaniem. Poważna choroba opiekuna, utrata mieszkania, przemoc domowa czy inne okoliczności uniemożliwiające zapewnienie właściwych warunków mogą sprawić, że poszukanie nowego domu będzie lepsze niż dalsze utrzymywanie zwierzęcia w niewłaściwych warunkach.

Nie powinniśmy jednak mylić takich sytuacji z rezygnacją wynikającą z tego, że zwierzę zachowuje się zgodnie ze swoją naturą, lecz inaczej, niż życzyłby sobie człowiek.

Organizacje mogą zapobiegać problemom, zamiast tylko reagować na ich skutki

W działalności pomocowej wiele uwagi poświęca się ratowaniu zwierząt już porzuconych, zaniedbanych albo przeznaczonych do oddania. Jest to praca konieczna, ale oznacza reagowanie na sytuację, która zdążyła się wydarzyć.

Warto równolegle rozwijać działania zapobiegawcze. Rzetelna edukacja, konsultacje przed adopcją, uczciwe przedstawianie potrzeb poszczególnych gatunków oraz dostęp do pomocy w sytuacjach kryzysowych mogą ograniczać część problemów, zanim doprowadzą do rozstania ze zwierzęciem.

Nie mamy podstaw, by twierdzić, że każda ankieta adopcyjna albo rozmowa edukacyjna automatycznie zmniejsza liczbę oddań. Skuteczność konkretnych rozwiązań trzeba oceniać osobno. Są jednak rozsądne powody, aby traktować przygotowanie opiekunów równie poważnie jak sam proces znajdowania nowych domów.

Organizacja, która czasem odradza adopcję, niekoniecznie utrudnia pomaganie. Może chronić zarówno zwierzę, jak i człowieka przed podjęciem zobowiązania, którego konsekwencji żadna ze stron właściwie nie oceniła.

Podobnie organizacja, która po adopcji udziela porad, pomaga rozwiązać trudności behawioralne lub kieruje opiekuna do odpowiedniego specjalisty, wykonuje pracę mniej widoczną niż spektakularna interwencja, ale potencjalnie bardzo ważną dla dobrostanu zwierzęcia.

Nie każda rezygnacja jest porażką

W rozmowach o odpowiedzialności łatwo skupić się wyłącznie na tym, co dzieje się po przyjęciu zwierzęcia. Tymczasem jedna z najważniejszych decyzji może polegać na świadomej rezygnacji jeszcze przed adopcją.

Ktoś dowiaduje się, że królik nie będzie zadowolony z życia w niewielkiej klatce. Ktoś inny uświadamia sobie, że nie stać go obecnie na opiekę weterynaryjną nad dwoma świnkami morskimi, albo że jego tryb pracy nie pozwoli na odpowiedzialne zajmowanie się psem.

Jeżeli po zdobyciu tych informacji zmienia decyzję, nie oznacza to braku empatii ani niechęci do zwierząt. Przeciwnie, może świadczyć o właściwym rozumieniu odpowiedzialności.

Nie każdy człowiek musi mieć zwierzę. Nie każdy okres życia nadaje się na adopcję i nie każdy gatunek pasuje do każdego gospodarstwa domowego. Przyznanie tego przed podjęciem zobowiązania jest znacznie rozsądniejsze niż odkrywanie własnych ograniczeń kosztem zwierzęcia.

Być może więc przed adopcją warto odwrócić tradycyjne pytanie. Zamiast zastanawiać się wyłącznie, ile radości przyniesie nam nowy domownik, spróbujmy uczciwie ocenić, jak będzie wyglądało wspólne życie wtedy, gdy pojawią się trudności.

Czy nadal będziemy chcieli się nim zajmować, kiedy zachoruje, zestarzeje się, nie spełni naszych oczekiwań albo zacznie wymagać znacznie większego zaangażowania niż na początku?

Zwierzę nie podejmuje decyzji o zamieszkaniu z człowiekiem i nie ma wpływu na obietnice, które składamy przed jego przyjęciem. To my decydujemy, jakie warunki mu zapewnimy i czy jesteśmy gotowi ponosić odpowiedzialność także wtedy, gdy opieka przestanie być przyjemna.

Najlepszy moment na poznanie problemów związanych z posiadaniem zwierzęcia przypada przed jego przyjęciem do domu. Nie wtedy, gdy zaczynamy szukać kogoś, kto przejmie nasze obowiązki.