Wolontariat czy darmowa siła robocza? O pomaganiu zwierzętom, obowiązkach i granicach poświęcenia

Miłość do zwierząt nie zastępuje pracy

Wyobraźmy sobie sobotnie przedpołudnie. W schronisku na spacer czeka kilkanaście psów, ale zanim którykolwiek wyjdzie na wybieg, ktoś musi sprawdzić stan boksów i przygotować posiłki. W kociarni trzeba wymienić żwirek, wyprać koce, umyć miski i zanotować, który kot nie zjadł śniadania. W pomieszczeniu dla królików czekają kuwety, siano, rozsypana ściółka i zwierzę wymagające szczególnej obserwacji. Na zdjęciu opublikowanym później w mediach społecznościowych zobaczymy zapewne psa podczas spaceru albo kota wtulonego w człowieka. Nie zobaczymy natomiast wiadra z brudną wodą i kolejnego worka prania. A przecież to właśnie od tej niewidocznej pracy zależy duża część dobrostanu zwierząt.

Nie ma nic złego w tym, że ktoś najbardziej lubi kontakt ze zwierzętami. Dla wielu osób stanowi on początek zaangażowania i źródło satysfakcji. Problem pojawia się wtedy, gdy wolontariusz uważa, że powinien dostawać wyłącznie przyjemne zadania, a wszystkie uciążliwe obowiązki mają wykonywać organizatorzy albo inni wolontariusze. Jeżeli pięć osób chce wyprowadzać psy, a nikt nie chce zdezynfekować pomieszczenia po zakaźnie chorym zwierzęciu, organizacja nadal ma problem. Jeżeli chętnych do głaskania kotów nie brakuje, ale w kuwetach zalegają odchody, trudno uznać, że potrzeby tych kotów zostały właściwie rozpoznane.

Są zresztą zwierzęta, dla których brak niepotrzebnego kontaktu z człowiekiem jest elementem dobrej opieki. Lękliwy królik nie musi być wyjmowany z kryjówki, żeby wolontariusz poczuł, że zrobił coś ważnego. Świeżo przyjęty kot może potrzebować spokoju, a nie kolejnych rąk próbujących go pogłaskać. Pies z problemami behawioralnymi nie powinien być prowadzony przez przypadkową osobę tylko dlatego, że zgłosiła się na spacer. Czasami pomoc polega właśnie na wykonaniu pracy obok zwierzęcia i pozostawieniu go w spokoju.

Z tego powodu organizacja ma prawo jasno powiedzieć już podczas rekrutacji, że wolontariat obejmuje przede wszystkim obowiązki porządkowe, karmienie, przygotowywanie pomieszczeń, transport czy prace magazynowe, a bezpośredni kontakt ze zwierzętami jest ograniczony procedurami. Takie zasady mogą nie odpowiadać każdemu. Lepiej jednak rozstać się na etapie rozmowy niż przez następne miesiące wzajemnie zarzucać sobie lenistwo i niewdzięczność.

Kiedy "dobrowolnie" zaczyna znaczyć "musisz"

Istnieje też druga strona, o której organizacje prozwierzęce nie zawsze lubią mówić. Człowiek deklaruje, że może przychodzić raz w tygodniu po pracy, a po kilku tygodniach zaczyna otrzymywać wiadomości z pretensjami, dlaczego nie pojawił się również w środę. Ktoś zgadza się na pomoc w weekendy, po czym słyszy, że prawdziwe zaangażowanie poznaje się po gotowości do odbierania telefonu o każdej porze. Wolontariuszka odmawia dodatkowego dyżuru, bo ma chore dziecko, a w odpowiedzi dostaje zdjęcie zwierzęcia z sugestią, że przez jej decyzję nikt nie zapewni mu opieki.

Tak łatwo przenieść na wolontariuszy ciężar problemów, których organizacja nie potrafi rozwiązać. Brakuje ludzi, finansowania, zastępstw i sensownego harmonogramu, ale zamiast przyznać, że liczba zadań przekracza możliwości zespołu, zaczyna się mierzyć moralną wartość poszczególnych osób ich dyspozycyjnością. Kto przychodzi częściej, temu bardziej zależy. Kto prosi o wolny weekend, najwyraźniej nie rozumie, że zwierzęta nie mają urlopów.

To prawda, że zwierzęta wymagają opieki także w niedzielę, święta i wtedy, kiedy wszyscy są zmęczeni. Z tego nie wynika jednak, że dowolny wolontariusz musi zapewniać tę opiekę ponad zakres, na który się umówił. Organizacja, która przyjęła odpowiedzialność za zwierzęta, nie może uzależnić ich bezpieczeństwa od tego, czy uda się wzbudzić poczucie winy u kolejnej osoby pomagającej bez wynagrodzenia. Jeżeli obsada dyżurów regularnie się nie domyka, to problem organizacyjny wymagający zmian: ograniczenia nowych przyjęć, zmniejszenia liczby zadań, zatrudnienia pracowników, jeśli pozwalają na to środki, albo uczciwego przeprojektowania działalności.

Wolontariusz ma prawo mieć rodzinę, pracę, studia, własne zwierzęta i zwyczajną potrzebę odpoczynku. Nie musi opowiadać o każdym prywatnym powodzie odmowy ani wykazywać, że jego sprawa była wystarczająco ważna. Bezinteresowna pomoc nie oznacza oddania organizacji prawa do zarządzania cudzym życiem.

Dyspozycyjność to nie to samo co odpowiedzialność

Sprzeczność jest tylko pozorna. Wolontariusz nie musi być stale dostępny, ale powinien dotrzymywać podjętych zobowiązań. Jeżeli wpisał się na konkretny dyżur i wie, że jego obecność jest uwzględniona w planie pracy, nie może bez uprzedzenia po prostu nie przyjść. Ktoś inny będzie musiał przejąć sprzątanie, karmienie lub przygotowanie leków. Być może odwoła własne plany, a być może organizacja zostanie z zadaniem, którego nie da się bezpiecznie odłożyć.

Dobrowolność polega na prawie do świadomego przyjęcia zobowiązania, a nie na prawie do ignorowania go bez konsekwencji. Można zgodzić się na cztery godziny w sobotę i rzetelnie przez te cztery godziny pracować. Można też uczciwie powiedzieć, że przez najbliższy miesiąc nie ma się możliwości pomagania. To znacznie więcej warte niż deklaracje bezgranicznej gotowości, po których kontakt urywa się bez słowa.

Zdarza się, że organizacja poświęca kilka dni na przeszkolenie nowej osoby, tłumaczy zasady higieny i bezpieczeństwa, przygotowuje odzież ochronną, pokazuje sposób obchodzenia się ze zwierzętami, a wolontariusz znika po pierwszym trudniejszym dyżurze. Samo odejście nie jest przewinieniem. Ludzie mają prawo zmienić zdanie. Lekceważenie czasu innych osób i pozostawianie bez informacji przyjętych obowiązków jest jednak czymś innym. Organizacje nie działają w próżni, a każda nieprzewidziana nieobecność może oznaczać dodatkowy ciężar dla małego zespołu.

Dobrze zaplanowany wolontariat powinien więc mieć ustalone godziny, sposób zgłaszania nieobecności, procedurę zastępstw i jasne zasady kończenia współpracy. Nie trzeba uzasadniać ich patetycznymi apelami o poświęcenie. Wystarczy powiedzieć, że zwierzęta muszą otrzymać opiekę na czas.

Nieodpłatność nie znosi praw wolontariusza

W Polsce wolontariat nie jest relacją pozbawioną reguł prawnych. Ustawa z 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie określa zasady wykonywania świadczeń przez wolontariuszy, a także obowiązki podmiotów korzystających z ich pracy.¹ W art. 44 wskazano, że zakres, sposób i czas wykonywania świadczeń ustala się w porozumieniu, które powinno przewidywać możliwość rozwiązania. Przy świadczeniach wykonywanych dłużej niż 30 dni porozumienie powinno mieć formę pisemną. Ustawa przewiduje również obowiązki informacyjne i związane z bezpieczeństwem, a także określone zasady ochrony wypadkowej i potwierdzania wykonanych świadczeń.¹

To ważne przypomnienie zarówno dla dużych schronisk, jak i niewielkich organizacji działających dzięki kilku osobom. Wolontariusz nie staje się pracownikiem tylko dlatego, że regularnie wykonuje zadania, ale nie staje się też osobą pozbawioną praw dlatego, że nie pobiera wynagrodzenia. Z drugiej strony pisemne porozumienie nie powinno być traktowane wyłącznie jako formalność pozwalająca wykreślić kogoś z listy. Ma pomagać obu stronom ustalić, czego się podjęły.

Nie każdą czynność można też powierzyć każdemu chętnemu. Praca przy zwierzętach wiąże się z ryzykiem pogryzienia, zadrapania, zakażeń, urazów podczas przenoszenia ciężkich rzeczy czy kontaktu z detergentami. Nie wystarczy wręczyć komuś rękawiczek i powiedzieć, żeby sobie poradził. Szczególnie ostrożnie należy traktować sytuacje, w których wolontariusz miałby samodzielnie decydować o leczeniu, wykonywać procedury wymagające kwalifikacji albo pracować ze zwierzętami, których zachowania nie zna.

Wolontariat może być wymagający, a nawet fizycznie męczący. Nie powinien być natomiast improwizowany kosztem bezpieczeństwa ludzi i zwierząt.

Organizacja nie jest rodziną, której nie wolno opuścić

W środowisku prozwierzęcym często używa się rodzinnego języka. Mówi się o wspólnym domu, drużynie, bliskich relacjach, ludziach gotowych zrobić dla siebie wszystko. Nie musi być w tym nic niewłaściwego. Wspólna trudna praca rzeczywiście tworzy więzi. Problem zaczyna się wtedy, kiedy przywiązanie zostaje wykorzystane jako argument przeciwko prawu do odejścia, krytyki czy odmowy.

W rodzinnej atmosferze łatwo zatrzeć granice między prośbą a poleceniem. Wolontariusz, który nie chce angażować się w prywatny konflikt założyciela fundacji, może zostać uznany za nielojalnego. Ten, kto zgłasza zastrzeżenia dotyczące warunków utrzymania zwierząt, słyszy, że nie powinien wynosić spraw na zewnątrz. Kto odchodzi po kilku miesiącach, bywa przedstawiany jako ktoś, kto zawiódł zwierzęta, a nie po prostu zakończył współpracę z konkretną organizacją.

Lojalność wobec misji nie jest równoznaczna z bezwarunkową lojalnością wobec kierownictwa. Dobra organizacja powinna umieć przyjąć pytanie o sposób wydawania pieniędzy, bezpieczeństwo zwierząt, równe traktowanie ludzi i realność stawianych wymagań. Nie każde zastrzeżenie okaże się słuszne. Ale organizacja, która na każde niewygodne pytanie reaguje zarzutem zdrady, z czasem traci możliwość dostrzegania własnych błędów.

Podobnie wolontariusz nie powinien mylić współuczestnictwa w działalności z prawem do samodzielnego ustalania jej zasad. Może nie zgadzać się z przyjętymi procedurami i domagać się ich wyjaśnienia; nie może jednak dowolnie otwierać klatek, łączyć zwierząt, podawać karmy niezgodnej z dietą czy publikować danych osób adoptujących, ponieważ uważa, że "wie lepiej". Zwierzęta nie mogą być zakładnikami sporów o autorytet.

Niewidoczna cena ciągłego pomagania

Praca przy cierpieniu zwierząt ma koszt emocjonalny, który łatwo przeoczyć, zwłaszcza kiedy z zewnątrz wygląda na działalność przynoszącą wyłącznie satysfakcję. Wolontariusze mają do czynienia ze zwierzętami po zaniedbaniach, z ciężkimi chorobami, nieudanymi adopcjami, śmiercią podopiecznych i nieustającym napływem próśb. Niektórzy wracają do domu z poczuciem, że zrobili coś potrzebnego; inni coraz dłużej nie mogą przestać myśleć o tym, czego nie udało się zrobić.

Zjawisko określane jako compassion fatigue, najczęściej tłumaczone jako zmęczenie współczuciem, jest przedmiotem badań również wśród osób pracujących ze zwierzętami. Jacobs i Reese, analizując wolontariuszy schronisk, stwierdziły między innymi związek między większą liczbą godzin wolontariatu a wyższym poziomem tego obciążenia. Wyniki wskazywały również, że znaczenie mogą mieć cechy i warunki działania samego schroniska.² Nie wynika z tego, że długie dyżury zawsze prowadzą do wypalenia ani że każda osoba pomagająca cierpi psychicznie. Pokazuje to raczej, że ryzyko nie zależy wyłącznie od indywidualnej odporności człowieka.

Dlatego szczególnie niepokojące jest budowanie kultury, w której odpoczynek uznaje się za egoizm. Nie da się przez lata opierać pomocy na przekonaniu, że wszyscy dobrzy ludzie powinni bez końca przekraczać własne możliwości. W pewnym momencie z organizacji odchodzą ci, którzy mogli pomagać długo i rozsądnie, pozostają natomiast najbardziej przeciążeni. Gdy oni także nie dają już rady, konsekwencje ponoszą zwierzęta.

Dlaczego procedury bywają ważniejsze od entuzjazmu

Wolontariat przyciąga ludzi o bardzo różnych doświadczeniach. Jedna osoba pracuje zawodowo ze zwierzętami, inna po raz pierwszy w życiu trzyma w rękach transporter. Jedna potrafi spokojnie reagować na agresywnego psa, inna wpada w panikę na widok krwi. Nie jest to argument za zamykaniem organizacji na nowych ludzi. Jest natomiast dobrym powodem, żeby nie traktować entuzjazmu jako wystarczającego przygotowania.

Badanie opublikowane internetowo w 2023 roku, obejmujące odpowiedzi 651 wolontariuszy schronisk, wskazywało na duże znaczenie polityk i procedur organizacji dla zadowolenia z wolontariatu.³ W praktyce nie chodzi o tworzenie opasłych regulaminów, których nikt nie czyta. Chodzi o zrozumiałe zasady: kto może wejść do kwarantanny, kto zgłasza objawy choroby, kto podejmuje decyzję o kontakcie z lekarzem weterynarii, kiedy należy dezynfekować sprzęt, kto odpowiada za podanie konkretnego leku i jak postąpić w razie ugryzienia.

Podobnej przejrzystości potrzebują zasady pracy z ludźmi. Kto wprowadza nową osobę? Jakie zadania można wykonywać samodzielnie? Komu zgłosić problem lub zachowanie budzące niepokój? Co się dzieje, kiedy wolontariusz nie wywiązuje się z dyżurów? Czy istnieje możliwość zmiany zakresu obowiązków? Dobrze działające procedury zdejmują część ciężaru z osobistych sympatii, pretensji i domysłów.

Utrzymywanie standardów nie wymaga, żeby każdy wolontariusz był ekspertem. Wymaga natomiast, żeby każdy znał granice swoich kompetencji i wiedział, kiedy poprosić o pomoc.

Gdy wolontariusz chce być bohaterem

Nie wszystkie trudności biorą się z niechęci do pracy. Czasami źródłem problemu staje się bardzo silna potrzeba ratowania za wszelką cenę. Wolontariusz zaczyna sam przyjmować zgłoszenia, obiecuje ludziom natychmiastową pomoc, przywozi zwierzę bez uzgodnienia i dopiero na miejscu informuje, że trzeba mu znaleźć klatkę. Uważa, że skoro zwierzę cierpi, wszystkie procedury muszą ustąpić. Jeśli organizacja odmawia, oskarża ją o obojętność.

Tymczasem każde nowe zwierzę oznacza zobowiązanie na dni, tygodnie, miesiące, a czasem lata. Trzeba je nakarmić, leczyć, zapewnić mu odpowiednie warunki i ludzi, którzy będą się nim zajmować również wtedy, gdy pierwsze emocje opadną. Nawet wolna klatka nie dowodzi, że organizacja dysponuje miejscem w rozumieniu realnej zdolności do opieki. Wolontariusz, który chce podjąć za nią taką decyzję, powinien także zrozumieć jej konsekwencje.

Podobny problem pojawia się, kiedy ktoś publikuje dramatyczne apele z nazwą organizacji bez uzgodnienia, zbiera środki na własną rękę albo obiecuje adopcję osobie niespełniającej wymagań. Intencją może być dobro zwierzęcia, ale dobre intencje nie unieważniają odpowiedzialności za cudze pieniądze, bezpieczeństwo i reputację.

To nie znaczy, że procedury są nieomylne. Powinny być regularnie oceniane, a ludzie wykonujący codzienną pracę mogą zauważać problemy szybciej niż kierownictwo. Jednak zmiana zasad wymaga rozmowy i odpowiedzialnej decyzji, nie jednostronnego postawienia reszty zespołu przed faktem dokonanym.

Zaświadczenie, doświadczenie, poczucie sensu

Nie każdy wolontariusz musi przychodzić z identycznych powodów. Jedni chcą pomagać przez lata, inni zbierają doświadczenie przed studiami weterynaryjnymi, ktoś potrzebuje zaświadczenia, a ktoś po prostu poszukuje sensownej aktywności po pracy. Nie ma powodu oczekiwać od wszystkich wielkiej życiowej misji. Wolontariat może jednocześnie przynosić korzyść zwierzętom i osobie, która go wykonuje.

Warunkiem jest uczciwość wobec obu stron. Jeśli organizacja potrzebuje stałej pomocy przy porządkach, powinna powiedzieć o tym przed rozpoczęciem współpracy, a nie zachęcać wizją spędzania całych dni na zabawie z psami. Jeśli kandydat chce głównie zdobyć doświadczenie w obsłudze zwierząt, też powinien to powiedzieć. Może się okazać, że potrzeby się nie spotykają, i nie ma w tym nic skandalicznego.

Równie przejrzyście trzeba traktować dokumentowanie pracy. Ustawa przewiduje obowiązek wydania pisemnego zaświadczenia o wykonaniu świadczeń na żądanie wolontariusza.¹ Zaświadczenie powinno zgodnie z prawdą opisywać to, co zostało wykonane. Nie jest nagrodą za bezwarunkową lojalność wobec organizacji, ale też nie powinno potwierdzać godzin czy zadań, których faktycznie nie było. Jeżeli współpraca zakończyła się konfliktem, nie wolno traktować samego konfliktu jako powodu do fałszowania historii wykonanych świadczeń.

Szczególnej ostrożności wymaga praca z osobami niepełnoletnimi. Potrzebują one zrozumiałych zasad, adekwatnych zadań, właściwego nadzoru i ochrony, a nie oczekiwania, że będą zachowywać się jak zawodowi pracownicy schroniska.

Czy organizacja może sobie pozwolić na wolontariuszy?

Pytanie brzmi prowokacyjnie, bo większość organizacji przyzna, że bez wolontariuszy nie potrafiłaby działać. A jednak wolontariusz nie jest zasobem, który pojawia się bez kosztów. Trzeba go przyjąć, przeszkolić, nadzorować, zapewnić mu bezpieczne warunki, wyjaśniać wątpliwości, układać harmonogramy i rozwiązywać konflikty. Ktoś musi mieć na to czas. Jeżeli każda nowa osoba zostaje wrzucona od razu w sam środek chaosu, wzrost liczby wolontariuszy wcale nie musi oznaczać wzrostu jakości opieki.

Bywa, że niewielka organizacja ma pięćdziesięciu sympatyków deklarujących pomoc, ale tylko kilka osób pojawiających się regularnie. Bywa też odwrotnie: ma zaledwie troje wolontariuszy, którzy znają procedury, przychodzą zgodnie z ustaleniami i potrafią bezpiecznie wykonać swoją pracę. Sama liczba osób w grupie niewiele mówi o rzeczywistych możliwościach zespołu.

Podobnie nieuczciwe jest mierzenie dobrego zarządzania liczbą godzin, które ludzie przepracowali za darmo. Jeżeli podstawowe funkcjonowanie placówki wymaga regularnych, wielogodzinnych dyżurów przekraczających deklarowane możliwości zespołu, to należy przemyśleć skalę działania. Praca wolontariuszy może znacząco wspierać opiekę, ale nie powinna być alibi dla przyjmowania coraz większej liczby zwierząt bez zapewnienia trwałego zaplecza.

Ta refleksja jest szczególnie ważna tam, gdzie każde kolejne przyjęcie zwierzęcia budzi entuzjazm darczyńców, a rozmowa o dyżurach, czyszczeniu klatek i zwykłych rachunkach nie wywołuje prawie żadnego zainteresowania. Wzruszenie trwa kilka minut. Zobowiązania zostają.

Dobry wolontariat nie musi być heroiczny

Być może powinniśmy rzadziej pytać, kto poświęca najwięcej, a częściej, czy nasza współpraca pozwala pomagać zwierzętom dobrze i przez długi czas. Organizacja potrzebuje ludzi, na których może polegać, ale także ludzi zdolnych odmówić zadania przekraczającego ich umiejętności. Wolontariusz potrzebuje jasnych granic i szacunku, ale także gotowości do robienia rzeczy, które nie wyglądają efektownie na zdjęciach.

Dobrze wykonany dyżur może oznaczać trzy godziny szorowania kuwet i żadnego głaskania. Może oznaczać transport do lekarza, segregowanie darowizn, spokojne uzupełnianie dokumentacji albo obserwację zwierzęcia, które najlepiej czuje się bez dotyku. To wszystko jest pomocą. Nie bardziej romantyczną ani mniej wartościową od trzymania uratowanego szczeniaka do zdjęcia.

Z drugiej strony nawet najbardziej potrzebna organizacja nie otrzymuje prawa do nieograniczonego korzystania z cudzej pracy. Jeżeli zaczyna zawstydzać ludzi za odpoczynek, karać za stawianie granic i nazywać każdy sprzeciw brakiem serca, powinna przyjrzeć się własnym metodom działania, zamiast oczekiwać kolejnych deklaracji poświęcenia.

Wolontariat nie jest zakupem prawa do przytulania zwierząt. Nie jest również etatem bez wynagrodzenia, do którego dołączono moralny obowiązek nieustannej dostępności. Jest świadomą współpracą, która ma sens wtedy, gdy pomaga zwierzętom, nie niszcząc po drodze ludzi i nie sprowadzając ich do liczby przepracowanych godzin.

Najlepszą oznaką zdrowego wolontariatu nie musi być to, że ktoś jest gotów zrobić wszystko. Czasami wystarczy, że wie dokładnie, co ma zrobić, robi to dobrze, może powiedzieć "dzisiaj nie mogę" i bez poczucia winy wraca na następny umówiony dyżur.