Są pytania, na które bardzo łatwo odpowiedzieć, dopóki nie trzeba ponosić konsekwencji własnej odpowiedzi. "Czy wolno uśmiercić nowo narodzone zwierzęta?" należy właśnie do nich. W internecie wystarczy kilka słów, żeby znaleźć się po jednej ze stron: jedni mówią o okrucieństwie, drudzy o konieczności, jeszcze inni wolą nie wiedzieć, że podobne decyzje w ogóle zapadają. Tymczasem gdzieś poza ekranem leży suka z kolejnym nieplanowanym miotem, ktoś znalazł karton z kociętami, w domu tymczasowym zabrakło miejsca, a telefon osoby zajmującej się zwierzętami dzwoni już któryś raz tego dnia.
W takiej chwili abstrakcyjny spór zamienia się w pytania, na które trzeba odpowiedzieć teraz: kto zapewni opiekę matce, kto zajmie się młodymi, kto zapłaci za leczenie, kto będzie odpowiedzialny za znalezienie domów i co się stanie, jeżeli tych domów nie uda się znaleźć? Tych pytań nie należy używać jako automatycznego usprawiedliwienia eutanazji. Nie wolno jednak udawać, że wystarczy napisać "ratujcie wszystkie", a rzeczywistość natychmiast dostosuje się do dobrych intencji.
O usypianiu ślepych miotów trzeba rozmawiać uczciwie, bez języka, który ma za wszelką cenę uspokoić sumienie, i bez oskarżania każdego, kto znalazł się wobec takiej decyzji. Przede wszystkim zaś trzeba odróżnić trzy zupełnie różne rzeczy: to, co dopuszcza prawo, to, co jest możliwe do wykonania, i to, co jesteśmy w stanie uznać za moralnie uzasadnione.
Jedno określenie, kilka bardzo różnych sytuacji
"Ślepy miot" to potoczne określenie bardzo młodych zwierząt, zwykle szczeniąt lub kociąt, które nie otworzyły jeszcze oczu. Nie jest to określenie mówiące, że zwierzę jest chore, niezdolne do życia czy pozbawione zdolności odczuwania bólu. Zamknięte powieki nie są miarą świadomości ani cierpienia.
W dodatku pod tym samym hasłem ludzie opisują skrajnie odmienne historie. Czym innym jest miot urodzony przez bezdomną kotkę, którą ktoś właśnie zabezpieczył wraz z młodymi. Czym innym noworodki wymagające intensywnej opieki, bo matka zginęła. Czym innym świadomie dopuszczone rozmnożenie zwierząt domowych, których opiekun dopiero po porodzie odkrywa, że nie ma miejsca ani pieniędzy. Czym innym wreszcie sytuacja zwierząt ciężko chorych, dla których lekarz weterynarii rozważa eutanazję z powodu cierpienia i rokowania.
Sprowadzenie tych przypadków do jednego zdania o "braku miejsca" jest wygodne, ale nieuczciwe. Podobnie jak twierdzenie, że w każdej z tych sytuacji istnieje proste rozwiązanie, jeśli tylko ktoś naprawdę kocha zwierzęta.
Co właściwie mówi polskie prawo?
Polska ustawa o ochronie zwierząt co do zasady zabrania zabijania zwierząt, ale w art. 6 ust. 1 pkt 7 wymienia usypianie ślepych miotów wśród wyjątków. Ustawa przewiduje też usypianie ślepych miotów w gminnym programie opieki nad zwierzętami bezdomnymi i zapobiegania bezdomności. Jednocześnie art. 33 wymaga, aby uśmiercanie zwierząt odbywało się humanitarnie, z ograniczeniem cierpienia fizycznego i psychicznego do minimum [1].
To trzeba powiedzieć wyraźnie: prawo dopuszcza określone działanie, lecz nie nakazuje z niego korzystać. Samo istnienie wyjątku w ustawie nie stanowi odpowiedzi na pytanie, czy uśmiercenie konkretnych zwierząt jest konieczne, właściwie uzasadnione i przeprowadzone zgodnie z wymaganiami. Nie daje też nikomu przyzwolenia na samodzielne zabijanie noworodków ani na improwizowanie metod. Ocenę sytuacji i ewentualne wykonanie zabiegu należy pozostawić uprawnionemu lekarzowi weterynarii działającemu zgodnie z prawem i zasadami sztuki.
Nie ma również powodu, by nazywać tę praktykę obowiązkiem każdej fundacji czy schroniska. Organizacje mogą różnić się podejściem etycznym, możliwościami opieki i zasadami przyjmowania zwierząt. Różnica stanowisk sama w sobie nie dowodzi, że jedna strona jest okrutna, a druga nieodpowiedzialna. Wymaga natomiast gotowości do przedstawienia argumentów, zwłaszcza gdy decyzja jest nieodwracalna.
Nie mówmy, że "nic nie czują"
Jednym z najbardziej niebezpiecznych sposobów uspokajania tej dyskusji jest zapewnienie, że ślepe młode niczego jeszcze nie czują, bo nie widzą i są bardzo małe. To nie jest wniosek, który wolno wyciągnąć z ich wieku. Wytyczne Światowego Stowarzyszenia Lekarzy Weterynarii Małych Zwierząt (WSAVA) wskazują, że noworodki psów i kotów mogą odczuwać ból, a ich niedojrzałość fizjologiczna wymaga szczególnego podejścia do znieczulenia i analgezji [2].
Nie powinniśmy więc obiecywać, że każdy zabieg jest "całkowicie bezbolesny". Powinniśmy wymagać, by lekarz stosował właściwe procedury minimalizujące cierpienie i oceniał bezpieczeństwo metody w odniesieniu do wieku i gatunku. To istotna różnica. Eutanazja nie staje się łagodniejsza moralnie tylko dlatego, że opowiemy o niej językiem, w którym znikają ból, strach i niepewność.
Nie ma potrzeby opisywania w publicystycznym artykule technicznych sposobów uśmiercania. Potrzeba natomiast jasnej zasady: żadnych domowych metod, żadnego działania na własną rękę, żadnego przekonania, że skoro zwierzę jeszcze nie otworzyło oczu, to jego cierpienie się nie liczy.
Najłatwiej osądzić decyzję, której samemu nie trzeba podejmować
Osoba, która mówi "wszystkie powinny dostać szansę", może kierować się autentyczną troską. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy to zdanie uznaje za wykonany plan ratunkowy. Bo od deklaracji do zapewnienia rzeczywistej opieki prowadzi długa droga. Trzeba znaleźć bezpieczne miejsce, lekarza, środki na żywienie i leczenie, osoby zdolne do codziennej opieki, a później odpowiednie domy, które nie staną się początkiem kolejnego problemu.
Czasem to wszystko da się zorganizować i wtedy warto. Nie każdy nieplanowany miot jest skazany na porzucenie, przepełnione schronisko czy cierpienie. Takie twierdzenie byłoby nie tylko fałszywe, ale również krzywdzące wobec ludzi, którzy z powodzeniem odchowują zwierzęta w trudnych warunkach i znajdują im odpowiedzialnych opiekunów.
Ale równie nieuczciwe jest stawianie organizacji pod ścianą za pomocą komentarzy, za którymi nie idzie żadna konkretna pomoc. "Nie pozwólcie im umrzeć" jest wezwaniem. "Mogę dziś przyjąć matkę z młodymi, opłacić opiekę weterynaryjną i pomóc znaleźć domy" jest propozycją rozwiązania. Te dwie wypowiedzi mogą wynikać z identycznej empatii, ale mają zupełnie inny ciężar.
Warto jednocześnie pamiętać, że przeciążenie organizacji nie może automatycznie zamieniać się w argument na rzecz odbierania życia. Jeżeli system regularnie prowadzi do sytuacji, w której brakuje miejsca, to istnieje problem organizacyjny i społeczny wymagający rozliczenia. Nie można bez końca przenosić skutków tego problemu na zwierzęta, które właśnie przyszły na świat.
Największa odpowiedzialność często nie leży przy stole zabiegowym
Najbardziej gorzki aspekt tej sprawy polega na tym, że wiele dramatycznych decyzji zaczyna się dużo wcześniej niż w chwili narodzin miotu. Zaczyna się wtedy, gdy ktoś odkłada sterylizację, pozwala zwierzęciu wychodzić bez kontroli, ignoruje możliwość rozmnożenia dwóch osobników albo uważa, że "jeden raz nic się nie stanie". Bywa też skutkiem niedostępności zabiegów, trudnej sytuacji finansowej, braku edukacji i nieskutecznych działań zapobiegawczych.
To nie są identyczne sytuacje i nie wolno wrzucać ich do jednego worka. Inaczej należy oceniać osobę, która świadomie rozmnaża zwierzęta bez planu zapewnienia im opieki, a inaczej kogoś, kto nie miał realnego dostępu do pomocy. Nie zmienia to podstawowego faktu: kiedy rodzą się niechciane młode, to one ponoszą konsekwencje decyzji, zaniedbań i ograniczeń dorosłych ludzi.
Publiczna debata lubi skupiać się na ostatniej osobie w tym łańcuchu: lekarzu, pracowniku schroniska, wolontariuszu, fundacji. Znacznie rzadziej pyta, dlaczego wcześniej nie zadziałała profilaktyka i czy właściciel zwierzęcia zrobił cokolwiek, żeby uniknąć nieplanowanego rozmnażania. Łatwiej oburzyć się na dramatyczną decyzję niż przez lata finansować sterylizacje, edukację i dostęp do pomocy dla opiekunów, których zwyczajnie na nią nie stać.
A co z matką?
W emocjonalnej dyskusji o młodych łatwo zapomnieć o zwierzęciu, które je urodziło. Matka nie jest dodatkiem do miotu ani elementem organizacyjnej układanki. Jej stan zdrowia, zachowanie i potrzeby także wymagają oceny. Rozdzielenie jej z młodymi może wiązać się z fizjologicznymi i behawioralnymi konsekwencjami, a sposób dalszej opieki nie powinien być kwestią przypadku.
Dlatego nie wystarcza sformułowanie "rozwiązaliśmy problem miotu". Trzeba jeszcze zapytać, kto zajmie się matką, czy otrzyma opiekę weterynaryjną, czy zostanie zabezpieczona przed kolejnym rozmnożeniem i czy nie wróci dokładnie w te same warunki, z których problem się wziął. Jeśli po kilku miesiącach historia ma się powtórzyć, nie rozwiązano przyczyny. Usunięto jedynie jej najbardziej widoczny skutek.
Jak wyglądałaby rzeczywista odpowiedzialność?
Uczciwe podejście zaczyna się od rozpoznania okoliczności, a nie od gotowej odpowiedzi. Czy młode są zdrowe? Czy przebywają przy matce? Czy dostępna jest bezpieczna opieka? Jakie są rokowania? Jakie możliwości pomocy istnieją naprawdę, nie tylko w komentarzach? Czy ktoś deklarujący przyjęcie zwierząt jest przygotowany na ich potrzeby i dalszą odpowiedzialność? Czy decyzję konsultowano z lekarzem weterynarii?
Jeżeli pojawia się propozycja eutanazji, powinna być traktowana z należytą powagą i rozpatrywana indywidualnie, a nie jako automatyczna odpowiedź na brak miejsca lub obawę, że trudno będzie znaleźć domy. Warto także oddzielać eutanazję zwierzęcia nieuleczalnie cierpiącego od uśmiercania zdrowych noworodków w kontekście kontroli populacji. W obu przypadkach dochodzi do zakończenia życia, ale przesłanki i dylemat etyczny są inne.
Równocześnie organizacje, które deklarują, że nigdy nie dopuszczają możliwości usypiania ślepych miotów, również powinny mówić, jak w praktyce radzą sobie z ich opieką. Sam sprzeciw jest stanowiskiem etycznym, które należy uszanować. Nie jest jednak automatycznie gwarancją odpowiednich warunków. Przyjęcie większej liczby zwierząt, niż można właściwie utrzymać, także może prowadzić do cierpienia. Nie oznacza to, że należy wybierać śmierć zamiast pomocy. Oznacza, że odpowiedzialne stanowisko wymaga czegoś więcej niż hasła.
Czy wolno nam złościć się na organizacje?
Oczywiście. Organizacje nie są poza krytyką, a temat tak nieodwracalny wymaga szczególnej przejrzystości. Wolno pytać o powody decyzji, jej podstawę prawną, ocenę lekarza, dostępne alternatywy oraz działania, które podjęto, aby zapobiec podobnym sytuacjom w przyszłości. Wolno uważać, że granice dopuszczalności powinny być węższe niż te zapisane w prawie. Wolno domagać się zmian systemowych.
Nie wolno natomiast bez dowodów dopowiadać, że ktoś uśmierca zwierzęta z wygody, z oszczędności albo z obojętności. Takie oskarżenia nie zwiększają liczby dostępnych domów, nie opłacają leczenia i nie poprawiają profilaktyki. Mogą za to skutecznie zamienić trudną debatę w publiczny proces, w którym nikt już nie interesuje się rzeczywistymi okolicznościami.
Tak samo nie powinno się wykorzystywać trudności pracy w organizacji jako tarczy przed każdym pytaniem. "Nie wiecie, jak ciężko pracujemy" nie odpowiada na pytanie o zasadność konkretnej decyzji. Zaufania nie buduje się ani samym heroizmem, ani samym oburzeniem. Buduje się je, pokazując granice własnych możliwości i gotowość do poddania swoich działań ocenie.
Czego właściwie chcemy: mniej eutanazji czy mniej niechcianych narodzin?
To pytanie brzmi niewygodnie, bo najłatwiej mobilizować ludzi wokół historii zwierzęcia, które już się urodziło. Zdecydowanie trudniej zainteresować ich kosztami zabiegów profilaktycznych, programami gminnymi, odpowiedzialną adopcją, kontrolą rozmnażania i edukacją prowadzoną miesiąc po miesiącu.
Tymczasem to właśnie tutaj można zmniejszać liczbę przyszłych dramatów. Pomaganie nie zaczyna się dopiero przy kartonie z noworodkami. Zaczyna się od tego, żeby podobnych kartonów było jak najmniej. Od rzetelnej informacji przekazywanej przy adopcji i zakupie zwierzęcia, od przemyślanych zabiegów wykonywanych pod opieką lekarza, od reagowania na niekontrolowane rozmnażanie, od dostępnej pomocy dla opiekunów i od publicznych programów, które nie kończą się na deklaracjach.
Jeżeli całe nasze zaangażowanie pojawia się dopiero wtedy, gdy trzeba rozstrzygnąć los miotu, zawsze będziemy spóźnieni. Wciąż będziemy zmuszać pojedynczych ludzi do podejmowania decyzji, których skutki są nieodwracalne, a potem oceniać ich z wygodnej odległości.
Najtrudniejsze w rozmowie o ślepych miotach nie jest przyznanie, że prawo dopuszcza ich usypianie. Nie jest nim nawet uznanie, że w rzeczywistości mogą zdarzać się sytuacje bez dobrego wyjścia. Najtrudniejsze jest pogodzenie się z tym, że zwierzęta potrafią stracić życie nie z powodu swojej choroby czy cierpienia, lecz wskutek problemu, który często narastał długo przed ich narodzinami.
Nie wolno robić z tej decyzji rutynowego narzędzia porządkowania świata po ludzkich błędach. Nie wolno też oszukiwać ludzi, że zawsze istnieje łatwa droga ratunku. Możemy i powinniśmy spierać się o granice odpowiedzialności, ale ten spór ma sens tylko wtedy, gdy prowadzi do czegoś więcej niż kolejnej wojny w komentarzach.
Bo prawdziwą miarą skuteczności nie będzie to, jak sprawnie poradziliśmy sobie z kolejnym niechcianym miotem. Będzie nią to, czy zrobiliśmy cokolwiek, żeby następny w ogóle się nie pojawił.
Źródła
- Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, w szczególności art. 6, art. 11a i art. 33, tekst jednolity Dz.U. z 2023 r. poz. 1580, z późniejszymi zmianami. Oficjalny tekst: https://eli.gov.pl/eli/DU/2023/1580/ogl
- Monteiro, B. P. i in. (2023). 2022 WSAVA guidelines for the recognition, assessment and treatment of pain. Journal of Small Animal Practice, 64(4), 177-254. DOI: 10.1111/jsap.13566
