Oddaję zwierzę, więc problem przestaje być mój. O odpowiedzialności, której nie można przekazać jednym telefonem

Oczywiście nie każda taka rozmowa wygląda podobnie i nie każdy człowiek szukający nowego miejsca dla zwierzęcia próbuje uchylić się od odpowiedzialności. Bywają okoliczności naprawdę dramatyczne: śmierć opiekuna, hospitalizacja, przemoc domowa, utrata mieszkania, poważna choroba czy nagła zmiana sytuacji życiowej. Czasem ktoś szuka pomocy po miesiącach prób, kiedy wyczerpał już wszystkie dostępne możliwości. Trudno byłoby uczciwie zestawić taką historię z sytuacją, w której zwierzę przestało pasować do planów domowników, a jego dotychczasowy opiekun uznał, że od znalezienia miejsca do oddania jest fundacja.

Obie historie mogą zakończyć się przekazaniem zwierzęcia. Nie oznacza to jednak, że są tym samym. Najważniejsze pytanie dotyczy nie tylko przyczyny rozstania, lecz także zachowania człowieka, który chce przestać być opiekunem: czy próbuje zapewnić zwierzęciu bezpieczną przyszłość, czy po prostu chce jak najszybciej uwolnić się od kłopotu?

Organizacja nie jest punktem zwrotu niechcianych zakupów

W sklepach przyzwyczailiśmy się do tego, że kiedy przedmiot okazuje się nieodpowiedni, możemy szukać sposobu na jego zwrot albo odsprzedaż. Zwierzę nie jest przedmiotem, choć niestety pewien sposób myślenia o opiece nad nim bywa niepokojąco podobny. Dopóki daje radość i nie sprawia większych trudności, jest członkiem rodziny. Kiedy zaczyna chorować, wymagać kosztownego leczenia, przeorganizowania mieszkania albo większej ilości czasu, pojawia się pomysł, by "oddać je komuś, kto się zna".

Nie ma nic złego w szukaniu pomocy specjalistów. Przeciwnie, czasami oddanie zwierzęcia jest bardziej odpowiedzialne niż trzymanie go za wszelką cenę w warunkach, których opiekun nie potrafi poprawić. Różnica tkwi jednak w przekonaniu, że sama gotowość oddania automatycznie rodzi po stronie organizacji obowiązek natychmiastowego przejęcia zwierzęcia wraz ze wszystkimi kosztami, konsekwencjami i ryzykiem.

Fundacja, stowarzyszenie czy dom tymczasowy nie mają nieograniczonej przestrzeni. Nie istnieje też osobna pula pieniędzy, która czeka na każde kolejne zgłoszenie. Nowy podopieczny potrzebuje miejsca, jedzenia i codziennej opieki, ale nierzadko również kwarantanny, diagnostyki, leczenia, zabiegów, szczepień, rehabilitacji albo pracy behawioralnej. Jeżeli w organizacji przebywa już kilkadziesiąt zwierząt, przyjęcie jednego więcej nie jest wyłącznie kwestią ustawienia kolejnej klatki czy dostawienia miski.

Co ważne, żadna z tych rzeczy nie znika dlatego, że ktoś mówi: "Przecież jesteście od ratowania zwierząt". Właśnie dlatego, że organizacja jest od pomagania zwierzętom, musi brać pod uwagę warunki, jakie potrafi zapewnić także tym, które już ma pod opieką.

"Nie możecie zrobić wyjątku?"

Wyjątek bywa w działalności pomocowej czymś koniecznym. Zwierzę znalezione na mrozie, porzucony miot, pacjent wymagający pilnego zabezpieczenia - życie nie zawsze mieści się w harmonogramie przyjęć. Problem zaczyna się wtedy, gdy jako sytuacja wyjątkowa przedstawiane jest każde zgłoszenie, a odmowa z automatu staje się powodem do oskarżenia.

Organizacja może mieć pełne pomieszczenia, zaplanowane zabiegi, wolontariuszy obecnych tylko w określone dni i zaległe faktury. Może właśnie zakończyła interwencję, która pochłonęła jej rezerwy finansowe. Może w ostatnim tygodniu przyjęła kilka zwierząt, które wymagają intensywnego leczenia. Osoba dzwoniąca często nic o tym nie wie, a mimo to potrafi uznać, że miejsce na pewno by się znalazło, gdyby po drugiej stronie było więcej dobrej woli.

To bardzo wygodne rozumowanie. Nie wymaga sprawdzenia, jak wygląda praca organizacji, ani zastanowienia się nad tym, co stanie się ze zwierzęciem dzień po przyjęciu. Wymaga jedynie uznania własnego problemu za pilniejszy od problemów wszystkich innych ludzi i zwierząt.

W wytycznych Association of Shelter Veterinarians mówi się o capacity for care - zdolności do zapewnienia właściwej opieki wszystkim zwierzętom pozostającym pod nadzorem organizacji. Obejmuje ona nie tylko fizyczną przestrzeń, lecz także personel, czas, środki, warunki sanitarne, opiekę weterynaryjną oraz potrzeby behawioralne zwierząt.¹ To oznacza, że odmowa przyjęcia może chronić dobrostan zwierząt. Nie jest dowodem braku empatii, tylko jednym ze sposobów niedopuszczania do przeciążenia, które wcześniej czy później odbije się na podopiecznych.

Można oczywiście pytać o inne rozwiązania. Trudno jednak wymagać, żeby jedna organizacja w imię udowadniania swojej wrażliwości przekraczała granice, które sama wyznaczyła po to, aby nie krzywdzić zwierząt.

Kiedy "pilne" znaczy "nie chcę już dłużej czekać"

Wiele zgłoszeń ma charakter nagły, ale nie każde jest nagłe z perspektywy zwierzęcia. Czasami człowiek wiedział od tygodni, że będzie musiał zmienić mieszkanie. Wiedział, że wyjeżdża, że dziecko przestało interesować się pupilem albo że domownicy nie zgadzają się na dalszą opiekę. Szukanie nowego miejsca zaczyna jednak dopiero wtedy, kiedy termin stał się nieprzekraczalny.

Wtedy pojawia się presja: "Mam czas tylko do piątku", "Jutro mnie nie będzie", "Jeśli dzisiaj nie odbierzecie, nie wiem, co się z nim stanie". Dla odbierającego taką wiadomość może to brzmieć jak zapowiedź porzucenia zwierzęcia, nawet jeżeli nadawca nie formułuje jej wprost. Odpowiedzialność za skutki wcześniejszego odwlekania decyzji zaczyna przenosić się na człowieka, który akurat zgodził się wysłuchać prośby.

Nie zawsze da się ustalić, kiedy sytuacja rzeczywiście stała się pilna. Bywa, że kryzys przychodzi nagle i bez ostrzeżenia, a czasem człowiek po prostu nie potrafi wcześniej przyznać przed sobą, że nie radzi sobie z opieką. Mimo to warto odróżniać rzeczywisty stan zagrożenia od ultimatum stworzonego przez cudzy kalendarz. Organizacja może pomóc szukać bezpiecznego rozwiązania, ale nie powinna być zmuszana do natychmiastowego przyjęcia zwierzęcia tylko dlatego, że jego dotychczasowy opiekun wcześniej nie zaplanował rozstania.

A kto zapłaci za to, co stało się wcześniej?

Szczególnie trudne są przypadki zwierząt wymagających leczenia. Zdarza się, że zgłoszenie dotyczy pupila z nieleczonym problemem stomatologicznym, zmianami skórnymi, guzem, przewlekłym bólem czy objawami, które od dawna powinien ocenić lekarz weterynarii. Dopiero kiedy pojawia się konieczność poniesienia większych wydatków, zwierzę zaczyna szukać nowego opiekuna.

Tu również trzeba uważać na zbyt proste oceny. Nie każdy człowiek ma oszczędności na operację czy specjalistyczną diagnostykę. Utrata możliwości finansowania leczenia nie musi oznaczać, że wcześniej nie kochał zwierzęcia albo się nim nie zajmował. Jednak deklaracja "nie stać mnie" nie powinna automatycznie zamykać rozmowy o odpowiedzialności. Można zapytać o historię leczenia, wyniki badań, leki, które zwierzę przyjmuje, i o to, czy dotychczasowy opiekun może pokryć choć część kosztów, zapewnić transport albo pomóc zorganizować zbiórkę.

Organizacja przejmująca chore zwierzę często bierze na siebie nie tylko kolejne wydatki, lecz także decyzje, których dotychczasowy opiekun nie był gotów podjąć. Musi znaleźć lekarza, ocenić rokowanie, opłacić leczenie i zdecydować, w jakich warunkach zwierzę powinno wracać do zdrowia. Nierzadko otrzymuje przy tym niepełną dokumentację albo jedynie zdawkowe zapewnienie, że "chyba wszystko jest w porządku".

W takich sytuacjach prośba o aktualne zaświadczenie weterynaryjne, wyniki badań lub udział w kosztach nie jest wymierzona przeciwko właścicielowi. To próba ustalenia, jakie obowiązki naprawdę zostaną przejęte i czy organizacja jest w stanie im sprostać.

Podpisanie dokumentu nie kończy całej historii

Przekazanie zwierzęcia za obopólną zgodą jest czymś innym niż jego porzucenie. Polskie prawo wprost wymienia porzucanie zwierząt przez właściciela lub opiekuna wśród form znęcania się nad nimi, a od osób utrzymujących zwierzęta domowe wymaga zapewnienia odpowiednich warunków, pokarmu i wody.² Nie znaczy to jednak, że każda rezygnacja z dalszej opieki jest porzuceniem albo że każdą osobę proszącą o przejęcie zwierzęcia należy traktować jak sprawcę wykroczenia czy przestępstwa.

Uzgodnione przekazanie, dokumentacja i jasne określenie momentu przejęcia opieki mają sens nie tylko formalny. Pozwalają ustalić, kto odpowiada za zwierzę w okresie przejściowym, jakie informacje o jego stanie zdrowia przekazano i czy nowy opiekun świadomie podejmuje się dalszej opieki. Nie należy przy tym mylić podpisania dokumentu z moralnym zamknięciem sprawy. Poprzedni opiekun może nadal dysponować informacjami, które będą przydatne przy leczeniu czy szukaniu nowego domu.

Bywa, że po przekazaniu zwierzęcia kontakt urywa się całkowicie. Na pytanie o dietę, zachowanie, ostatnią wizytę u lekarza czy wcześniejsze objawy nie ma już odpowiedzi. Tymczasem są to informacje, których nie można odtworzyć z samej obserwacji przez kilka dni. Królik może mieć historię problemów stomatologicznych, kot może reagować silnym stresem na konkretne sytuacje, a pies może źle znosić pozostawanie samemu. Ukrycie albo zbagatelizowanie takich informacji utrudnia pomoc, za którą ktoś inny właśnie wziął odpowiedzialność.

Nie chodzi o to, żeby poprzedni opiekun pozostawał przez lata współodpowiedzialny za wszystkie przyszłe zdarzenia. Chodzi o elementarną uczciwość w chwili przekazywania zwierzęcia oraz o gotowość do wyjaśnienia tego, co organizacja powinna wiedzieć, zanim rozpocznie dalszą opiekę.

Dobroć organizacji nie tworzy długu wdzięczności. Ale czasem zostawia gorzkie pytania

Warto powiedzieć o jeszcze jednej rzeczy, o której w organizacjach mówi się raczej między sobą niż publicznie. Kiedy ktoś przekazuje zwierzę, nierzadko odczuwa ulgę. Ciężar, który wcześniej spoczywał na nim, znika z jego codziennego życia. Nie musi już kupować karmy, pilnować leczenia, sprzątać, umawiać wizyt ani zastanawiać się, co zrobić podczas urlopu czy przeprowadzki. Te obowiązki nie przestają istnieć. Zmienia się tylko człowiek, który je wykonuje, oraz źródło pieniędzy, z którego są opłacane.

W jednej z organizacji zajmujących się opieką nad zwierzętami podjęto kiedyś prostą próbę zwrócenia uwagi na tę zależność. Do osób, które wcześniej przekazały tam swoich podopiecznych, wysłano wiadomość z prośbą o wsparcie zbiórki na bieżącą opiekę. Nie oczekiwano wielkich wpłat ani rekompensaty za całą wykonaną pracę. Po wysłaniu wiadomości na konto zbiórki wpłynęło łącznie 10 zł.

Sama kwota niczego nie rozstrzyga o poszczególnych adresatach. Nie wiadomo, kto mógł pomóc, kto nie przeczytał wiadomości, kto sam zmagał się z trudną sytuacją finansową, a kto wspiera zwierzęta w inny sposób. Nie można też żądać od człowieka wdzięczności mierzonej przelewami, zwłaszcza jeżeli przekazał zwierzę w związku z poważnym kryzysem życiowym. Ta historia zostawia jednak pytanie: jak łatwo uznajemy problem za rozwiązany, kiedy jego koszty i codzienna praca stają się niewidoczne, ponieważ zajmuje się nimi już ktoś inny?

Wspieranie organizacji po oddaniu zwierzęcia nie musi oznaczać pieniędzy. Ktoś może dowieźć karmę, pomóc w transporcie, podzielić się informacją o zbiórce czy po prostu zainteresować się losem przekazanego podopiecznego. Nie ma obowiązku wykonywania tych gestów bez końca. Ale istnieje różnica między sytuacją, w której człowiek naprawdę nie może już nic zrobić, a taką, w której nie przychodzi mu nawet do głowy, że pomoc udzielona jego zwierzęciu ma swoją cenę.

Organizacja nie może też zamieniać pomocy w rachunek wystawiany po fakcie

Uczciwa rozmowa o odpowiedzialności nie może prowadzić do drugiej skrajności. Fundacja czy stowarzyszenie, które dobrowolnie przyjęły zwierzę na ustalonych zasadach, nie powinny później traktować dawnego opiekuna jak dłużnika tylko dlatego, że rzeczywiste koszty okazały się wyższe od przewidywanych. Można umówić się wcześniej na udział w kosztach, zażądać dokumentacji lub określić warunki przyjęcia, ale nie należy po fakcie dokładać moralnego obowiązku finansowania opieki, którego druga strona nie przyjęła.

Równie niesprawiedliwe byłoby sugerowanie, że każda osoba, która oddała zwierzę, robiła to z wygody. Część ludzi długo próbuje poradzić sobie samodzielnie, zanim odważy się poprosić o pomoc. Niektórzy latami opiekują się chorymi zwierzętami, aż sami tracą zdrowie albo warunki mieszkaniowe. Jeśli spotkają się z publicznym upokorzeniem, inni w podobnej sytuacji mogą jeszcze dłużej ukrywać trudności, kosztem zwierzęcia.

Organizacja ma prawo chronić swoje zasoby i stawiać wymagania, ale nie powinna budować swojej pozycji na zawstydzaniu tych, którzy zwrócili się do niej w dobrej wierze. Pomoc nie staje się lepsza dlatego, że jej udzielenie daje później prawo do moralnego rozliczania człowieka. Tym bardziej że nie każda historia jest dostępna odbiorcom internetowego posta, a krzywdzący osąd łatwo pozostaje w obiegu znacznie dłużej niż sprostowanie.

Odmowa może być odpowiedzialną odpowiedzią

Być może najbardziej kłopotliwą cechą publicznych rozmów o ratowaniu zwierząt jest przekonanie, że empatię należy udowadniać nieustanną zgodą. Organizacja, która przyjmuje kolejne zwierzęta, zasługuje na pochwały, natomiast organizacja, która zatrzymuje przyjęcia, musi tłumaczyć się ze swojej decyzji. A przecież w pewnym momencie każdy kolejny podopieczny zaczyna konkurować o ten sam czas, uwagę, przestrzeń i środki z tymi, którzy już pozostają pod opieką.

Zasada capacity for care nie została wymyślona po to, by usprawiedliwiać obojętność, lecz aby przypomnieć, że pomoc przestaje być skuteczna, jeśli przekracza możliwości zapewnienia odpowiednich warunków.¹ Zwierzę przyjęte do przepełnionego miejsca, w którym nikt nie ma czasu obserwować jego zachowania ani środków na diagnostykę, nie musi znaleźć się w lepszej sytuacji tylko dlatego, że formalnie zostało "uratowane".

Co więcej, wymuszone przyjęcie jednego zwierzęcia nie odbywa się w próżni. Gdy pracownik albo wolontariusz musi poświęcić kolejną godzinę na nowe obowiązki, tej samej godziny nie może przeznaczyć na zwierzęta już przebywające w ośrodku. Jeżeli pieniądze zebrane na bieżącą opiekę zostają wydane na nagłą interwencję, nie zwiększa to automatycznie zasobów organizacji. Przesuwa jedynie granicę ryzyka.

Dlatego uczciwa odpowiedź "nie możemy teraz przyjąć" powinna mieć swoje miejsce w kulturze odpowiedzialnej pomocy. Nie musi kończyć rozmowy. Można wskazać inne instytucje, zaproponować samodzielne ogłoszenie adopcyjne, wyjaśnić konieczne badania, pomóc ocenić pilność sytuacji albo poprosić o ponowny kontakt po zwolnieniu miejsca. Trzeba jednak rozumieć, że nie zawsze możliwa będzie nawet taka forma wsparcia. Ograniczenia dotyczą również czasu ludzi odbierających telefony.

Pomoc zaczyna się wcześniej niż przyjęcie zwierzęcia

Gdy ktoś zgłasza potrzebę oddania zwierzęcia, warto zadać kilka pytań, zanim rozmowa sprowadzi się do poszukiwania wolnej klatki. Co właściwie sprawia, że dalsza opieka jest niemożliwa? Czy trudność jest przejściowa czy trwała? Czy można pomóc w leczeniu, w znalezieniu opiekuna na czas hospitalizacji, w dostosowaniu warunków albo w dotarciu do zaufanej osoby, która przyjmie zwierzę bez pośrednictwa organizacji?

Czasem powód oddania wynika z błędnego przekonania, że problemy behawioralne są nierozwiązywalne, że dwóch zwierząt nie da się bezpiecznie połączyć albo że przewlekła choroba przekreśla możliwość dobrego życia. Rozmowa i właściwe skierowanie do specjalisty mogą wtedy uratować relację zwierzęcia z jego dotychczasowym opiekunem. Innym razem jedynym rozsądnym rozwiązaniem będzie rzeczywiście znalezienie nowego domu.

W takim procesie dotychczasowy opiekun pozostaje ważnym uczestnikiem. Może przygotować dobre zdjęcia i rzetelny opis, skontaktować się z lekarzem, udostępnić dokumentację, zapewnić transport, poczekać na bezpieczny termin przekazania i otwarcie powiedzieć o problemach zwierzęcia. To nie są wymagania stawiane po to, by utrudnić oddanie. Mają zwiększyć szansę, że zwierzę po raz kolejny nie trafi do sytuacji, z której będzie trzeba je ratować.

W przypadku realnego zagrożenia zdrowia lub życia potrzebne jest oczywiście pilne działanie, a nie formalności dla samych formalności. W pozostałych przypadkach pośpiech nie musi oznaczać skuteczności. Kilka dni poświęconych na przemyślane przekazanie zwierzęcia może oszczędzić mu kolejnych miesięcy stresu, leczenia i niepewności.

"Skoro kochacie zwierzęta, powinniście je zabrać"

Jest w takim zdaniu szczególny rodzaj szantażu, nawet jeśli wypowiadane jest przez człowieka szczerze zdesperowanego. Miłość do zwierząt zostaje przedstawiona jako zobowiązanie do przejęcia każdego problemu, niezależnie od okoliczności. Jeśli organizacja odmówi, będzie można powiedzieć, że jej deklaracje były fałszywe. Jeżeli przyjmie zwierzę mimo braku warunków, konsekwencje tej decyzji poniesie ono samo, inni podopieczni i ludzie zajmujący się nimi na co dzień.

Tymczasem odpowiedzialność za zwierzę nie jest konkursem na to, kto bardziej je kocha. Osoba, która zdecydowała się je mieć, przyjęła na siebie określone obowiązki, a organizacja, która pomaga w znalezieniu rozwiązania, nie staje się automatycznie winna temu, że w danym momencie nie dysponuje miejscem lub pieniędzmi. Te dwie odpowiedzialności mogą spotkać się we wspólnym działaniu, ale nie należy udawać, że jedna znika natychmiast po wykonaniu telefonu do drugiej strony.

Dobrze prowadzona organizacja nie powinna być pozbawiona prawa do odmowy. Dobrze postępujący opiekun nie powinien bać się prosić o pomoc wtedy, kiedy naprawdę jej potrzebuje. Obie te zasady da się pogodzić, pod warunkiem że nie będziemy traktować przyjęcia zwierzęcia jak usługi należnej na żądanie ani odmowy jak dowodu obojętności.

Najtrudniej oddać nie zwierzę, lecz odpowiedzialność

Zwierzę, którego ktoś nie może już zatrzymać, naprawdę potrzebuje rozwiązania. Nie pomoże mu ani publiczny lincz na dotychczasowym opiekunie, ani przepełnianie kolejnego domu tymczasowego, ani pretensje do fundacji, która odmówiła przyjęcia. Pomoże natomiast uczciwy opis sytuacji, rozsądne planowanie, dostęp do informacji i współpraca, w której każda ze stron robi tyle, ile może - nie udając przy tym, że jej możliwości są nieograniczone.

Czasem największym wyrazem odpowiedzialności będzie znalezienie nowego domu. Czasem pokrycie leczenia, mimo że zwierzę ma zostać przekazane komuś innemu. Innym razem poczekanie kilku tygodni, zaoferowanie transportu albo zwykłe odebranie telefonu, gdy nowy opiekun zapyta o coś ważnego. Nie istnieje jeden gest, który rozwiązuje wszystkie takie sytuacje.

Istnieje za to pokusa, żeby uznać, że z chwilą zgłoszenia zwierzęcia cała dalsza historia należy już do kogoś innego. I być może właśnie jej warto się przeciwstawić. Bo odpowiedzialne oddanie zwierzęcia nie polega na tym, że człowiek jak najszybciej przestaje mieć problem. Polega na tym, że pomaga znaleźć rozwiązanie, w którym problem przestaje mieć przede wszystkim samo zwierzę.

---