Nie trzeba od razu zakładać oszustwa. Wystarczy kilka pytań, na które nikt nie odpowiada, jeden niejasny opis celu, kwota niespójna z wcześniejszym apelem. Równocześnie nie należy udawać, że dobre intencje zwalniają z obowiązku gospodarowania cudzymi pieniędzmi w sposób odpowiedzialny. Kiedy ktoś przekazuje pięćdziesiąt złotych na leczenie kota, może nie oczekiwać segregatora faktur do wglądu, ale ma prawo dowiedzieć się, co ostatecznie wydarzyło się z kotem i zbiórką. A kiedy z takich pięćdziesięciozłotowych wpłat uzbierają się dziesiątki tysięcy, znaczenie czytelnej informacji tylko rośnie.
Pomaganie kosztuje znacznie więcej niż operacja widoczna na zdjęciu
W publicznej wyobraźni pomoc zwierzętom bywa zaskakująco prosta. Jest potrzebujące zwierzę, jest lekarz, jest faktura, jest zbiórka. Jeśli zebrano kwotę z faktury, sprawa wydaje się zakończona. Rzeczywistość rzadko tak wygląda.
Pies uratowany z zaniedbanego gospodarstwa potrzebuje nie tylko pierwszej wizyty i leczenia. Ktoś musi go przewieźć, nakarmić, zapewnić mu bezpieczne miejsce, niekiedy opłacić badania kontrolne, leki, rehabilitację i wielomiesięczną pracę behawioralną. Kot z przewlekłą niewydolnością nerek nie przestaje generować kosztów po jednym badaniu krwi. Królik po operacji wymaga odpowiedniego żywienia, opieki pooperacyjnej i kontroli stanu zdrowia. Dodatkowo trzeba kupować środki czystości, ogrzewać pomieszczenia, prać koce, naprawiać wyposażenie, opłacać transport i zapewniać dyżury ludziom, którzy nie mogą przecież mieszkać w organizacji przez całą dobę.
Darczyńcy często chętniej odpowiadają na konkretną historię zwierzęcia niż na prośbę o opłacenie prądu, czynszu czy pralki. To zrozumiałe: cierpiące zwierzę ma twarz, rachunek za energię nie. Tyle że ten mniej atrakcyjny rachunek może decydować o tym, czy zwierzęta mają ciepło, światło i odpowiednie warunki. Nie istnieje sensowna opieka bez kosztów organizacyjnych, a organizacja, która wstydzi się o nich mówić, prędzej czy później zaczyna przedstawiać darczyńcom tylko część własnej działalności.
Nie ma nic niestosownego w zbieraniu pieniędzy na utrzymanie ośrodka, wynagrodzenie potrzebnego pracownika, wyposażenie magazynu albo zakup samochodu do przewozu zwierząt. Niestosowne byłoby natomiast sugerowanie, że wszystkie wpłaty pokrywają zabieg konkretnego psa, jeżeli od początku zamierzano przeznaczyć część środków na inne wydatki. Problemem nie jest sam rodzaj kosztu. Jest nim rozbieżność między tym, o co poproszono, a tym, jak później wykorzystano pieniądze.
Jedna nazwa "zbiórka", kilka różnych sytuacji prawnych
W internetowych sporach często pojawia się żądanie: "Pokażcie numer zgłoszenia zbiórki". Tymczasem w polskim prawie słowo "zbiórka publiczna" ma określone znaczenie. Ustawa o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych dotyczy co do zasady zbierania ofiar w gotówce lub w naturze w miejscach publicznych. Zbieranie pieniędzy do puszek na ulicy albo darów rzeczowych do koszy ustawionych w ogólnodostępnym miejscu może więc podlegać obowiązkowi zgłoszenia i sprawozdawczości. Wpłaty przelewem na rachunek stowarzyszenia czy przez platformę internetową nie stają się z tego powodu zbiórką publiczną w rozumieniu tej ustawy. [1][2]
To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ nie każda zbiórka na Facebooku czy portalu crowdfundingowym musi być widoczna w państwowym rejestrze zbiórek publicznych. Brak takiego wpisu sam w sobie nie jest dowodem naruszenia prawa. Jednocześnie finansowanie organizacji darowiznami nie oznacza, że pieniądze znajdują się poza wszelką ewidencją, zasadami rachunkowości lub innymi obowiązkami prawnymi. [2][3]
Inna jest też sytuacja organizacji posiadającej status organizacji pożytku publicznego, a inna małego stowarzyszenia bez tego statusu. OPP mają obowiązek publikowania rocznych sprawozdań finansowych i merytorycznych w bazie Narodowego Instytutu Wolności, na zasadach określonych w przepisach. Nie można automatycznie wymagać identycznej formy publicznej sprawozdawczości od każdej grupy pomagającej zwierzętom, choć istnieją inne obowiązki, które mogą ją dotyczyć. [4]
Niezależnie od tego, jak przepisy klasyfikują konkretną formę pozyskiwania środków, pozostaje pytanie etyczne: jeśli ktoś publicznie prosi obcych ludzi o pieniądze, czy nie powinien również publicznie, choćby w rozsądnym uproszczeniu, wyjaśnić, jak zostały wykorzystane? Na to pytanie trudno odpowiedzieć inaczej niż twierdząco.
Na tego jednego psa czy na wszystkie zwierzęta?
Wyobraźmy sobie, że organizacja publikuje zbiórkę na operację psa, której przewidywany koszt wynosi osiem tysięcy złotych. Darczyńcy wpłacają dwanaście tysięcy. Operacja dochodzi do skutku i kosztuje siedem tysięcy. Co z pozostałymi pięcioma?
Możliwości jest wiele. Mogą pojawić się kolejne badania, leki, rehabilitacja czy leczenie powikłań. Można też rozważyć wykorzystanie nadwyżki na inne zwierzęta, jeśli pozwalają na to warunki przekazania środków i zasady danej zbiórki. Ale darczyńca nie powinien dowiadywać się po fakcie, że opisane bardzo konkretnie finansowanie operacji było w rzeczywistości ogólną zbiórką na działalność organizacji.
Nie każda nadwyżka musi być zwracana, a nie każdy wydatek musi zostać rozpisany co do grosza w poście. Istotne jest jednak to, co organizator obiecał w opisie zbiórki, jakie warunki wynikają z darowizn i regulaminu platformy oraz jak zakomunikował zmianę sytuacji. W przypadku darowizny obciążonej poleceniem przeznaczenia jej na określone działanie znaczenie może mieć również treść przepisów kodeksu cywilnego. [5]
Rzetelny opis może od początku przewidywać, że wpłaty pokryją leczenie, opiekę pooperacyjną oraz późniejsze potrzeby podopiecznego, a ewentualna nadwyżka wesprze inne zwierzęta. Można też wyraźnie zaznaczyć, że koszt jest szacunkowy i będzie aktualizowany po otrzymaniu faktur. Takie zastrzeżenia nie są sprytnym sposobem zabezpieczenia się przed pytaniami. Są uczciwym przedstawieniem rzeczywistości, w której plan leczenia może zmieniać się z dnia na dzień.
Najgorzej działają zbiórki, których opis celowo pozostaje niejednoznaczny: emocjonalnie opowiada o jednym zwierzęciu, ale nie pozwala ustalić, czy pieniądze mają trafić do niego, do całego ośrodka czy na dowolne bieżące potrzeby. Darczyńca może zgadzać się na każdy z tych celów. Powinien tylko wiedzieć, który z nich wspiera.
Piąta zbiórka na te same faktury
Zdarza się, że rachunek weterynaryjny pojawia się w kilku apelach. Raz w poście na stronie organizacji, drugi raz na portalu zbiórkowym, trzeci raz w relacji udostępnionej przez zaprzyjaźnioną grupę. Samo wielokrotne pokazanie tej samej faktury nie oznacza jeszcze, że organizacja próbuje uzyskać kilkukrotne finansowanie jednego wydatku. Może to być jedna akcja promowana różnymi kanałami albo kolejne prośby dotyczące rachunku, który nadal nie został spłacony.
Problem zaczyna się wtedy, kiedy odbiorca nie może ustalić, ile z wymaganej kwoty już zebrano, ile faktycznie pozostało do zapłaty i czy inne kampanie nie finansują tego samego zobowiązania. Jeżeli na leczenie kota potrzeba sześciu tysięcy złotych, a jedna zbiórka przyniosła już cztery tysiące, kolejny apel powinien uwzględniać te pieniądze, nawet jeśli technicznie odbywa się na innej platformie.
Bywa zresztą odwrotnie: organizacja otrzymała wprawdzie zadeklarowaną kwotę, ale część wpłat jeszcze do niej nie dotarła, wystąpiły opłaty lub koszty leczenia wzrosły. To również da się wyjaśnić prostym komunikatem. Bez takiej informacji darczyńca widzi jedynie powracający dramat i tę samą sumę, którą kolejny raz należy pilnie zebrać.
Organizacje nie muszą prowadzić medialnego śledztwa nad każdą własną wpłatą, lecz powinny dysponować ewidencją umożliwiającą sprawdzenie, które wpływy sfinansowały które zobowiązania. Jeżeli pieniądze były zbierane równolegle, szczególnie potrzebne jest wspólne podsumowanie. W przeciwnym razie nawet uczciwe działania mogą z zewnątrz wyglądać tak, jakby nikt nad nimi nie panował.
Faktura jest dowodem wydatku, ale nie opowiada całej historii
W komentarzach pod zbiórkami często pada żądanie: "Pokażcie faktury". W wielu przypadkach to rozsądna prośba o potwierdzenie deklarowanego kosztu. Nie należy jednak traktować jednego zdjęcia dokumentu jako kompletnego audytu. Faktura może potwierdzać zakup lub usługę, ale sama nie zawsze rozstrzyga, z jakich środków ją sfinansowano, czy zobowiązanie już opłacono oraz czy określony koszt nie został również rozliczony z innych źródeł finansowania.
Z drugiej strony organizacja nie musi ujawniać całego wyciągu bankowego, danych prywatnych darczyńców, wrażliwych informacji o opiekunach albo pełnej dokumentacji weterynaryjnej. Odpowiedzialna transparentność powinna łączyć możliwość kontroli z ochroną danych i zwykłym rozsądkiem. Czasem wystarczy zanonimizowana faktura i czytelne zestawienie: tyle wpłynęło, tyle wydano, tyle pozostało, a niewykorzystane środki przeznaczono zgodnie z ogłoszonymi zasadami na wskazany cel.
Nie ma też sensu wymagać, by każda mała organizacja prowadziła na bieżąco profesjonalnie zaprojektowany portal finansowy. Można przyjąć prostszą praktykę: aktualizację zbiórki po istotnej zmianie, końcowy opis wykorzystania środków i podanie informacji o większych kosztach. Darczyńca nie zawsze potrzebuje perfekcyjnego raportu. Zazwyczaj potrzebuje odpowiedzi na uczciwie postawione pytanie.
Zbiórka, która nigdy się nie kończy
Szczególną trudność stwarzają zbiórki na stale powtarzające się potrzeby: karmę, leczenie, czynsz, transport, utrzymanie zwierząt przewlekle chorych. W takich przypadkach nie ma pojedynczej operacji, po której można ogłosić koniec. Następnego miesiąca znów trzeba kupić karmę, opłacić badania, kupić leki i wywieźć odpady.
Stała zbiórka na utrzymanie ośrodka może być całkowicie zasadna. Wiele organizacji bez regularnego wsparcia nie byłoby w stanie funkcjonować. Problemem jest raczej mieszanie długoterminowej potrzeby z językiem nagłego wydarzenia. Jeśli co miesiąc pojawia się apel, że bez natychmiastowych wpłat "jutro nie będzie za co nakarmić zwierząt", darczyńcy mogą zacząć zastanawiać się, czy organizacja zna swoje koszty i ma jakikolwiek plan ich pokrywania.
Nie oznacza to, że każdy kolejny kryzys jest wymyślony. Skala potrzeb może być zmienna, a nawet rozsądnie zarządzany ośrodek może nieoczekiwanie otrzymać bardzo wysoki rachunek za leczenie. Jednak utrzymywanie zwierząt przez lata wymaga czegoś więcej niż skutecznego pisania alarmujących postów. Wymaga budżetu, przewidywania kosztów oraz gotowości do ograniczania nowych przyjęć, kiedy nie ma środków na dotychczasowych podopiecznych.
Rzetelniej brzmi komunikat: "Miesięczne utrzymanie zwierząt kosztuje nas około dwudziestu tysięcy złotych; regularne wpłaty pokrywają jedynie część tej kwoty, dlatego prosimy o wsparcie kosztów stałych". Nie ma w nim dramatycznego zwrotu akcji, ale jest coś wartościowszego: informacja pozwalająca podjąć świadomą decyzję.
Czy pieniądze na administrację to pieniądze zabrane zwierzętom?
W debatach o darowiznach często pojawia się wyobrażenie, że dobra organizacja przekazuje sto procent wpływów "bezpośrednio na zwierzęta", a wszystkie koszty obsługi są moralnie podejrzane. Trudno o bardziej kłopotliwą zasadę, jeżeli ma ona dotyczyć rzeczywistej działalności.
Ktoś musi odbierać telefony, przyjmować zgłoszenia, sprawdzać ankiety adopcyjne, organizować transport, księgować darowizny, prowadzić dokumentację, składać sprawozdania i zamawiać zaopatrzenie. Im większa skala pomocy, tym trudniej oczekiwać, że wszystko to będzie stale wykonywane po godzinach przez kilka wyczerpanych osób. Wynagrodzenie kompetentnego pracownika nie staje się nadużyciem tylko dlatego, że pracuje w organizacji prozwierzęcej.
Nie oznacza to, że każda wysokość kosztów administracyjnych jest uzasadniona. Darczyńcy mogą pytać, czy wydatki są proporcjonalne do zakresu działalności i czy faktycznie służą jej celom. Ale nie istnieje jedna uczciwa granica procentowa odpowiednia dla każdego schroniska, domu tymczasowego czy grupy interwencyjnej. Organizacja posiadająca własny budynek i zatrudniająca opiekunów funkcjonuje inaczej niż niewielka sieć wolontariuszy korzystających ze swoich mieszkań.
Próba ukrywania wszystkich kosztów innych niż weterynaryjne często obraca się przeciwko samej idei pomocy. Zamiast uczyć darczyńców, jak działa opieka nad zwierzętami, utrwala fałszywe przekonanie, że całą pracę można wykonywać bez zaplecza, pieniędzy i odpoczynku.
Darczyńca może zapytać. Organizacja może odpowiedzieć spokojnie
Warto odróżnić pytanie od oskarżenia. "Ile pieniędzy zebrano i jak zostaną wykorzystane?" nie jest atakiem na fundację. "Dlaczego nie opublikowano końcowego rozliczenia?" nie dowodzi wrogości wobec zwierząt. Tak samo prośba o wyjaśnienie, dlaczego cel zbiórki zmienił się w trakcie jej trwania, nie oznacza, że pytający chce zniszczyć działalność organizacji.
Odpowiedź w rodzaju "zamiast pytać, przyjdź i pomóż" może być zrozumiała jako reakcja człowieka zmęczonego pracą i bezpodstawnymi zarzutami. Nie jest jednak odpowiedzią na pytanie o pieniądze. Przejrzystość finansowania nie zależy od tego, czy darczyńca osobiście sprząta klatki lub wyprowadza psy. Jedna osoba pomaga czasem własnym czasem, inna pieniędzmi, jeszcze inna transportem albo specjalistyczną wiedzą. Nie ma powodu, by prawo do uzyskania podstawowych informacji uzależniać od liczby godzin przepracowanych w schronisku.
Zarazem darczyńca nie uzyskuje przez jedną wpłatę prawa do zarządzania całym ośrodkiem, żądania natychmiastowej odpowiedzi o dowolnej porze ani publicznego rozpowszechniania niezweryfikowanych zarzutów. Pytania mogą być konkretne i stanowcze bez obrażania osób, które pomagają zwierzętom. Jeżeli odpowiedź wymaga zebrania dokumentów, rozsądny termin również jest częścią uczciwej rozmowy.
Najtrudniejszy jest moment, w którym pytanie finansowe zostaje uznane za podważenie dobrego imienia. Wtedy organizacja zaczyna bronić swojej moralnej wartości zamiast wyjaśniać liczby, a darczyńca coraz częściej nabiera przekonania, że coś jest ukrywane. Jeden spokojny komunikat mógłby zakończyć sprawę, która po kilku dniach komentarzy staje się konfliktem całego środowiska.
Nie każda niejasność jest oszustwem. Nie każda zasługuje też na pobłażanie
Mała organizacja może pomylić kwotę w poście, nie zaktualizować apelu po opłaceniu części rachunku albo spóźnić się z publikacją rozliczenia. Może też nie mieć kompetencji potrzebnych do napisania przejrzystego sprawozdania dla odbiorców, chociaż prowadzi wymaganą ewidencję. Takie sytuacje trzeba wyjaśniać i poprawiać, a nie automatycznie przedstawiać jako dowód kradzieży.
Są jednak zachowania, które wymagają znacznie poważniejszych pytań. Na przykład powtarzające się sprzeczne informacje o wysokości długu, nieumiejętność wskazania organizatora i odbiorcy pieniędzy, brak jakiejkolwiek odpowiedzi na wielokrotne rzeczowe pytania czy przedstawianie tych samych kosztów jako wciąż niezapłaconych pomimo posiadania środków, które je pokryły. Nawet wtedy ostrożność w formułowaniu publicznych oskarżeń pozostaje konieczna. Podejrzenie nie jest ustaleniem faktu, a komentarze w mediach społecznościowych nie zastępują postępowania wyjaśniającego prowadzonego przez uprawnione instytucje.
Trzeba też uważać na odwrotny odruch: bezkrytyczne chronienie każdej organizacji tylko dlatego, że zajmuje się zwierzętami. Dobra intencja może współistnieć z poważnym nieporządkiem finansowym, błędnymi decyzjami, a czasem nawet nadużyciem. Mówienie o tym nie stanowi zdrady idei pomagania. Przeciwnie, odpowiedzialność za pieniądze jest jednym z warunków tego, żeby pomoc mogła trwać.
Jeśli problemy się powtarzają, warto najpierw zebrać konkrety, poprosić o wyjaśnienia i odróżnić błędy organizacyjne od możliwego świadomego wprowadzania w błąd. Rozsądna kontrola nie wymaga publicznego linczu, tak samo jak szacunek dla organizacji nie wymaga milczenia.
Również darczyńcy mają udział w tworzeniu tego systemu
Organizacje uczą się sposobów komunikowania potrzeb. Jeśli lakoniczny post o kosztach utrzymania zwierząt przechodzi bez większego odzewu, a emocjonalna historia jednego przypadku przynosi w ciągu doby kilka tysięcy złotych, pojawia się presja, by właśnie tak opowiadać o całej działalności. Nie usprawiedliwia to niejasnych zbiórek, ale pomaga zrozumieć, skąd się biorą.
Warto zastanowić się, jak często wymagamy od organizacji spektakularnych historii, a jednocześnie nie chcemy finansować zwykłej codzienności. Darczyńca może przeznaczyć pieniądze wyłącznie na operację konkretnego zwierzęcia i ma do tego pełne prawo. Może też świadomie wesprzeć koszty ogólne, których nie da się pokazać jednym zdjęciem. Oba rodzaje wsparcia są potrzebne, lecz organizacja nie powinna traktować ich jako tego samego rodzaju zobowiązania.
To właśnie darczyńcy mogą nagradzać przejrzystość: wracać do organizacji, które potrafią pokazywać zarówno sukcesy, jak i porażki, informują o wykorzystaniu nadwyżek i przyznają, że leczenie kosztowało mniej albo więcej, niż zakładano. Uczciwe rozliczenie nie zawsze wygląda imponująco. Czasami jego najważniejszą częścią jest zdanie, że zwierzę zmarło mimo leczenia, a pozostałe środki wykorzystano w określony, wcześniej uzgodniony sposób.
Co właściwie powinno znaleźć się w rozliczeniu?
Nie każda organizacja potrzebuje identycznego formularza. Jednak osoba, która wpłaciła pieniądze, powinna móc bez długiego dochodzenia dowiedzieć się, kto je zbierał, na jaki cel, ile ostatecznie uzyskano, co opłacono i jaki los spotkał środki niewydane. Przy zbiórce na leczenie konkretnego zwierzęcia warto również poinformować o zmianie diagnozy, rokowania albo sposobu wykorzystania pieniędzy, oczywiście bez udostępniania zbędnych danych osobowych.
Dobrą praktyką jest oddzielenie wydatków poniesionych od tych dopiero planowanych, kosztów już opłaconych od zaległych faktur oraz pieniędzy otrzymanych od kwot jedynie zadeklarowanych. Szczególnego wyjaśnienia wymagają zbiórki prowadzone równocześnie na kilku platformach. Jeśli organizacja zbiera na wydatki stałe, może publikować okresowe zestawienie głównych kategorii kosztów, zamiast udawać, że każdy zakup karmy jest osobną interwencją wymagającą dramatycznego apelu.
Rzeczowe rozliczenie nie musi być literackie ani wzruszające. Powinno natomiast być zrozumiałe również dla kogoś, kto nie śledzi działalności organizacji od pięciu lat i nie zna wszystkich podopiecznych po imieniu.
Zaufania nie da się zastąpić wzruszeniem
Organizacje prozwierzęce rzeczywiście funkcjonują pod ogromną presją. Zwierzęta nie czekają na koniec miesiąca, aż wpłyną darowizny. Lekarz nie może odroczyć każdego rachunku, a potrzeba zakupu leków, karmy czy środków higienicznych pojawia się niezależnie od tego, czy w internecie udała się kolejna akcja. W takich warunkach rozliczanie zbiórek bywa dodatkowym, męczącym zadaniem, za które rzadko ktokolwiek dziękuje.
Nie zmienia to faktu, że darowizna jest aktem zaufania. Człowiek przekazuje pieniądze, ponieważ wierzy w cel przedstawiony przez organizatora i w to, że zostaną wykorzystane zgodnie z przyjętymi warunkami. W zamian nie musi otrzymać laurki ani osobistych podziękowań, ale powinien mieć możliwość sprawdzenia podstawowych informacji. Organizacja może oczekiwać szacunku dla swojej pracy. Nie powinna oczekiwać, że jej dobre intencje zastąpią odpowiedź na pytanie o konkretną kwotę.
Zaufanie nie powstaje z zakazu zadawania trudnych pytań. Powstaje wtedy, kiedy pytania można zadawać bez obawy przed publicznym zawstydzaniem, a odpowiedzi można udzielać bez poczucia, że każde potknięcie skończy się oskarżeniem o oszustwo. Obie strony mają tu coś do zrobienia. Darczyńcy powinni rozumieć realne koszty pomagania i nie zamieniać każdej nieścisłości w wyrok. Organizacje powinny pamiętać, że pieniądze przekazane na zwierzęta nie tracą swojego znaczenia w chwili zaksięgowania wpłaty.
Najważniejszy test przejrzystości przychodzi nie wtedy, gdy na zbiórkę wpływa pierwsze sto złotych, lecz wtedy, gdy trzeba spokojnie wyjaśnić, co stało się z całą zebraną kwotą. Bez dramatycznego zdjęcia, bez mobilizowania sympatyków przeciwko pytającemu i bez przekonywania, że prawdziwy miłośnik zwierząt powinien po prostu wierzyć. Bo prawo do zadawania pytań nie jest przeciwieństwem pomagania. Jest jednym ze sposobów dbania o to, by pomoc rzeczywiście trafiała tam, gdzie obiecano ją skierować.
Bibliografia i podstawa prawna
- Ustawa z dnia 14 marca 2014 r. o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych (Dz.U. z 2014 r. poz. 498, z późn. zm.).
- Portal organizacji pozarządowych ngo.pl, "Zbiórki publiczne", poradnik prawny; oraz "Co jest, co nie jest zbiórką publiczną".
- Portal ngo.pl, "Co to jest darowizna dla stowarzyszenia, fundacji?", dział Darowizny.
- Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (z późn. zm.), w szczególności art. 23; Narodowy Instytut Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, "Sprawozdania OPP", informacja urzędowa.
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (z późn. zm.), przepisy o darowiźnie i poleceniu, w szczególności art. 888 oraz art. 893-895.
Uwaga redakcyjna: przedstawione sytuacje są przykładami modelowymi, nie zarzutami wobec konkretnych organizacji. Opis dobrych praktyk informacyjnych należy odróżniać od ustawowych obowiązków sprawozdawczych, które zależą od formy prawnej podmiotu i sposobu pozyskiwania środków.
