Dlaczego organizacje pomagające zwierzętom nie potrafią współpracować? O ambicjach, zaufaniu i zwierzętach, które giną w sporach

rganizacje zajmujące się zwierzętami chętnie mówią o wspólnej misji. Zdecydowanie trudniej przychodzi im uzgodnienie, co ta misja oznacza, gdy trzeba podzielić się odpowiedzialnością, informacjami, pieniędzmi albo - co bywa najbardziej drażliwe - uznaniem za wykonane działania. Nie jest to zresztą problem wyłącznie świata ochrony zwierząt. Badania nad organizacjami społecznymi opisują równoczesną presję na współpracę i rywalizację o ograniczone zasoby.¹² W środowisku, w którym praca jest emocjonalna, potrzeby ogromne, a porażki bolesne, takie napięcia potrafią nabierać osobistego charakteru.

Nie byłoby uczciwie powiedzieć, że organizacje nie współpracują wcale. Przekazują sobie zwierzęta, pomagają w transporcie, organizują wspólne interwencje, pożyczają sprzęt i dzielą się wiedzą. Problem zaczyna się wtedy, gdy te praktyczne kontakty przegrywają z nieufnością, urażoną ambicją albo zasadą, że lepiej zrobić mniej, byle nie z kimś, kogo nie lubimy.

Wspólny cel nie oznacza wspólnych metod

Samo zdanie "wszyscy chcemy dobra zwierząt" brzmi pięknie, lecz niewiele rozstrzyga. Jedna organizacja stawia na szybkie adopcje i zwalnianie miejsc dla następnych zwierząt. Inna woli długie przygotowanie opiekunów, kilka spotkań i rygorystyczne sprawdzanie warunków. Ktoś przyjmuje zwierzęta stare i nieuleczalnie chore, ktoś inny skupia się na leczeniu i przekazywaniu do domów, a jeszcze ktoś prowadzi działania edukacyjne, dzięki którym być może mniej zwierząt będzie kiedyś wymagało ratowania.

Te różnice nie muszą oznaczać, że któraś strona działa gorzej. Mogą wynikać z doświadczenia, dostępnych pomieszczeń, specjalizacji lekarzy, liczby wolontariuszy lub odpowiedzialności, którą organizacja jest gotowa wziąć na siebie. Kłopot w tym, że łatwo zamienić odmienną metodę pracy w ocenę charakteru jej autorów. Ostrożna procedura adopcyjna staje się wtedy "utrudnianiem", szybkie wydanie zwierzęcia - "rozdawaniem", odmowa przyjęcia - "brakiem serca", a przyjęcie kolejnego podopiecznego mimo przepełnienia - "nieodpowiedzialnością". Każdy ma jakiś fragment racji, lecz mało kto widzi całą sytuację.

Nie ma obowiązku zgadzania się we wszystkim. Organizacja może odmówić wspólnej interwencji, gdy nie ufa standardom drugiej strony, albo nie przekazać zwierzęcia tam, gdzie nie potrafi zweryfikować warunków. Współpraca nie jest wartością większą niż bezpieczeństwo podopiecznych. Uzasadnione obawy należy jednak oddzielić od zwykłej niechęci. "Nie mamy dokumentacji leczenia i nie znamy warunków kwarantanny" jest konkretnym powodem. "Bo to oni" - nie jest.

Zwierzę jako sukces organizacji

W sprawozdaniach, postach i rozmowach pojawiają się liczby: tyle zwierząt uratowano, tyle wyleczono, tyle znalazło nowe domy. Są ważne, bo pokazują skalę działalności. Potrafią jednak niepostrzeżenie zmienić sposób myślenia o samych podopiecznych. Zwierzę zaczyna być nie tylko istotą wymagającą opieki, lecz także częścią historii organizacji i dowodem jej skuteczności.

Wyobraźmy sobie psa, którego przez wiele miesięcy leczy niewielka fundacja. Znajduje się inne miejsce, lepiej przygotowane do jego rehabilitacji i późniejszej adopcji. W interesie psa może być przeprowadzka, ale po stronie dotychczasowych opiekunów pojawiają się zrozumiałe uczucia: tyle już w niego włożyliśmy, tyle osób śledzi jego losy, darczyńcy pytają właśnie nas, a co, jeśli nowa organizacja później ogłosi, że to ona go uratowała? Nie zawsze wypowiada się te pytania na głos. Czasem wystarczy, że wpłyną na decyzję.

To ludzkie przywiązać się do zwierzęcia, któremu poświęcono pół roku życia. Nieludzkie wobec niego byłoby jednak traktowanie jego dalszego losu jako sprawy prestiżowej. Powinno dać się powiedzieć: wykonaliśmy ważną część pracy, teraz ktoś inny może zapewnić mu więcej. Przekazanie podopiecznego do lepiej przygotowanego miejsca nie odbiera zasług pierwszej organizacji. Przeciwnie, może być dowodem, że naprawdę rozumie swoją rolę.

Oczywiście nie każde przekazanie jest dobrym rozwiązaniem. Zmiana środowiska może oznaczać stres, przerwanie terapii, ryzyko chorób zakaźnych lub utratę ważnych informacji. Zawsze trzeba rozpatrywać konkretną sytuację zwierzęcia. Chodzi o to, żeby decyzja była podejmowana z tego powodu, a nie z obawy, kto później opublikuje zdjęcie z podpisem "nasz podopieczny".

Darczyńca nie jest własnością fundacji

Rywalizacja o pieniądze rzadko wygląda tak, jak w zwykłej firmie. Nikt nie mówi otwarcie, że chce mieć więcej klientów niż sąsiad. Zamiast tego organizacje zabiegają o widoczność, uwagę mediów, udostępnienia, stałe wpłaty i zaufanie lokalnej społeczności. Jeśli wszystkie funkcjonują w tym samym mieście, część osób i firm otrzymuje wiele próśb o wsparcie naraz. Dla małych podmiotów każda utracona darowizna może oznaczać realny problem.

Nie trzeba udawać, że konkurencja o środki nie istnieje. Istnieje również w badaniach nad organizacjami społecznymi, a modele ekonomiczne opisują, jak niezależne kampanie fundraisingowe mogą wzajemnie na siebie oddziaływać.³ Nie wynika z tego jednak, że darczyńca, który wspiera inną organizację, został komuś "odebrany". To jego pieniądze i jego decyzja.

Szczególnie niepokojąca jest sytuacja, gdy organizacja nie poleci innej tylko dlatego, że boi się utraty kontaktu z darczyńcą. Ktoś ma do oddania dwadzieścia worków karmy dla kotów, ale zgłasza się do miejsca opiekującego się głównie psami. Najprostsze rozwiązanie to wskazanie fundacji kociej, która naprawdę tej karmy potrzebuje. Jeśli zamiast tego dar zostanie przyjęty, odłożony na magazyn albo wymieniony przy niejasnych zasadach, można odnieść wrażenie, że ważniejsze okazało się zatrzymanie relacji z ofiarodawcą niż sensowne wykorzystanie pomocy.

Nie chodzi o to, by każda organizacja oddawała wszystkim wszystko. Ma prawo planować zapasy, rozwijać działalność i budować stabilną bazę darczyńców. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy troska o własne zasoby uniemożliwia dostrzeżenie potrzeb zwierząt poza własną listą podopiecznych. Darczyńca może wspierać kilka miejsc, a współpraca zamiast odbierać zaufanie, może je wzmacniać. Trudno o lepszy sygnał uczciwości niż zdanie: "Tego nie potrzebujemy, ale wiemy, komu bardzo się przyda".

Dlaczego tak trudno przekazać zwierzę innej organizacji?

Przekazanie żywego zwierzęcia to nie przełożenie paczki z jednego magazynu do drugiego. Trzeba uzgodnić koszty, dokumentację leczenia, szczepienia, testy, kwarantannę, odpowiedzialność za dalsze decyzje i sposób komunikowania się z dotychczasowymi darczyńcami. Jeśli w przeszłości zdarzyło się zatajenie choroby, błędne informacje o zachowaniu zwierzęcia lub zerwanie ustaleń, nieufność może być uzasadniona.

Badanie poświęcone decyzjom amerykańskich organizacji o przyjmowaniu psów z odległych miejsc pokazało, że współpraca bywa nietrwała. W badanej grupie 53% respondentów deklarowało, że wcześniej korzystało z transferów od organizacji, z którymi już nie współpracuje. Wśród wskazywanych przyczyn końca partnerstwa były problemy komunikacyjne, dezorganizacja, poczucie wprowadzenia w błąd i niedotrzymane zobowiązania.⁴ To wynik dotyczący określonej próby i amerykańskiego systemu, a nie statystyka opisująca polskie fundacje. Dobrze jednak ilustruje rzecz uniwersalną: zaufanie musi opierać się na procedurach i sprawdzalnych informacjach.

Dobre przekazanie powinno pozostawić po sobie coś więcej niż zdjęcie zwierzęcia w transporterze. Potrzebna jest dokumentacja, jasna informacja o stanie zdrowia i zachowaniu, ustalone zasady odpowiedzialności oraz pewność, że druga strona ma warunki do zapewnienia właściwej opieki. Jeżeli tych warunków nie da się spełnić, odmowa transferu bywa odpowiedzialnością, a nie przejawem niechęci. Ale jeśli jedynym problemem jest dawna kłótnia dwóch prezesek albo spór o to, kto kogo kiedyś nie oznaczył w poście, ciężar tej historii nie powinien spadać na zwierzę.

Internet pamięta przede wszystkim oskarżenia

Środowiskowe konflikty mają pewną właściwość: nawet po wyjaśnieniu konkretnej sprawy bardzo długo pozostaje po nich ogólne przekonanie, że "z tamtą fundacją coś jest nie tak". Niekiedy początek jest banalny. Nieodebrany telefon, nieporozumienie przy transporcie, krytyczny komentarz albo publiczna relacja z interwencji, w której pominięto czyjąś pomoc. Po kilku dniach przedmiot sporu przestaje mieć znaczenie. Zaczyna się przypominanie dawnych historii, rozliczanie pieniędzy, podważanie kompetencji i szukanie osób gotowych potwierdzić, że przeciwnik od dawna działa źle.

Niektóre oskarżenia wymagają wyjaśnienia, a nawet zgłoszenia odpowiednim instytucjom. Gdy istnieją dowody przemocy wobec zwierząt, przywłaszczenia darowizn czy świadomego wprowadzania ludzi w błąd, udawanie środowiskowej solidarności byłoby szkodliwe. Nie należy też zmuszać poszkodowanych do milczenia w imię dobrych relacji między organizacjami.

Ale istnieje różnica między przedstawieniem udokumentowanego problemu a formułowaniem publicznego wyroku na podstawie jednej wiadomości, jednego komentarza albo zasłyszanej wersji wydarzeń. Internet bardzo słabo przenosi kontekst. Odbiorcy zapamiętują oskarżenie, niekoniecznie późniejsze sprostowanie. A reputacja jest dla organizacji jednym z podstawowych zasobów: bez niej trudniej zdobyć darowizny, wolontariuszy i domy adopcyjne.

Co więcej, osoba obserwująca taki spór z zewnątrz często nie odróżnia poszczególnych fundacji. Widzi raczej kolejną awanturę "tych od ratowania zwierząt". Konflikt kilku osób może więc osłabiać zaufanie do podmiotów, które nie mają z nim nic wspólnego. Najbardziej dotkliwie odczują to nie uczestnicy internetowej wymiany zdań, lecz zwierzęta zależne od późniejszych decyzji darczyńców.

Ambicja nie zawsze wygląda jak próżność

Łatwo powiedzieć, że przeszkodą są wielkie ego liderów. Czasem rzeczywiście tak jest. Warto jednak zrozumieć, skąd biorą się postawy, które z zewnątrz wyglądają jak upór czy potrzeba kontroli. Osoba prowadząca niewielką organizację może od lat odpowiadać za wszystko: telefony w nocy, interwencje, faktury, pracę wolontariuszy, adopcje, skargi, zbiórki i konflikty z opiekunami. Z czasem może uznać, że skoro to ona ponosi konsekwencje błędów, musi również o wszystkim decydować.

Tak rodzi się organizacja zależna od jednej osoby, czasem skuteczna i bardzo zaangażowana, ale coraz mniej zdolna do dopuszczania innych do decyzji. Każda propozycja współpracy brzmi wówczas jak próba odebrania kontroli, a każda krytyka jak podważenie lat pracy. To nie usprawiedliwia złego traktowania partnerów, lecz pomaga zobaczyć, że problem bywa organizacyjny, nie tylko charakterologiczny.

Drugą stroną są mniejsze, młodsze grupy, które mogą mieć poczucie lekceważenia przez organizacje bardziej rozpoznawalne. Kiedy proszą o pomoc, słyszą pouczenia zamiast pytań o konkretne potrzeby. Kiedy mają dobry pomysł, obawiają się, że ktoś większy go przejmie i przedstawi jako własny. Bywa też odwrotnie: niedoświadczona grupa odrzuca uzasadnione uwagi, bo traktuje je jako atak na swoją niezależność. W takim układzie obie strony łatwo odnajdują dowody na własne wcześniejsze uprzedzenia.

Pomoc nie powinna kończyć się na granicy własnego profilu

Organizacje mogą mieć różne specjalizacje, standardy i priorytety. Właśnie dlatego nie muszą robić wszystkiego samodzielnie. Fundacja kocia nie musi znać się na łączeniu królików, grupa zajmująca się dzikimi ptakami nie musi dysponować miejscem dla bezdomnego psa, a centrum adopcyjne dla gryzoni nie powinno przyjmować każdego zgłoszenia tylko dlatego, że telefonujący nie znalazł nikogo innego. Współpraca może polegać na uczciwym skierowaniu człowieka do właściwej organizacji.

W czasach kryzysu ta możliwość ma jeszcze większe znaczenie. Badacze opisujący doświadczenia personelu i wolontariuszy organizacji ratunkowych podczas pandemii COVID-19 zwracali uwagę na potencjalne korzyści wynikające z łączenia zasobów i na potrzebę uzgodnionych zasad transferów między podmiotami.⁵ Nie oznacza to, że można bez końca przerzucać zwierzęta z przeciążonego miejsca do przeciążonego miejsca. Chodzi o znajdowanie realnej dostępnej opieki, a nie o przesuwanie problemu poza własny teren.

W praktyce wspólnym zasobem może być lista lekarzy specjalistów, transportów, domów tymczasowych i miejsc posiadających wolne, odpowiednio wyposażone stanowiska. Może nim być wiedza o organizacjach, które w danym tygodniu potrzebują konkretnych rzeczy. Współpraca zaczyna się jednak dopiero wtedy, gdy te informacje są aktualne i gdy ludzie chcą z nich korzystać. Nie wystarczy stworzyć grupy dyskusyjnej, do której wszyscy dołączą, a potem nikt nie odpowie na wiadomość.

Współpraca nie musi oznaczać zgody na wszystko

Pojawia się też niebezpieczne oczekiwanie, że skoro organizacje mają wspólny cel, powinny wzajemnie popierać każde swoje działanie. To fałszywa solidarność. Nie trzeba udostępniać zbiórki, której celu nie da się ustalić, ani polecać adopcji prowadzonej w sposób budzący uzasadnione zastrzeżenia. Można odmówić współpracy z osobami, które łamią uzgodnienia, zatają informacje o chorobie lub narażają zwierzęta na niepotrzebne ryzyko.

Warunkiem jest konsekwencja: takie same standardy powinny obowiązywać przyjaciół i osoby, z którymi trudno się porozumieć. Jeżeli jednemu partnerowi wybaczamy brak dokumentacji, a drugiego za to samo publicznie piętnujemy, nie bronimy standardów, tylko własnego obozu. Granice są niezbędne, lecz powinny wynikać z faktów i zasad, a nie z sympatii.

Badania nad sieciami organizacji społecznych pokazują, że konkurencja i koordynacja mogą istnieć jednocześnie, a postrzegane zaufanie sprzyja współdziałaniu nawet między podmiotami konkurującymi o zasoby.² Jest to wynik uzyskany poza sektorem ochrony zwierząt, więc nie należy przenosić go bez zastrzeżeń. Wskazuje jednak ważny kierunek: zamiast oczekiwać powszechnej zgody, lepiej budować przewidywalność. Wiadomo, czego od siebie wymagamy, kto za co odpowiada i co robimy, gdy pojawia się spór.

Co mogłoby wyglądać inaczej w Szczecinie?

W jednym mieście łatwo wyobrazić sobie organizacje działające obok siebie od lat, które wciąż nie wiedzą, czym dokładnie zajmują się sąsiedzi. Darczyńca chce oddać żwirek, a trafia do organizacji, której bardziej przydałyby się podkłady. Ktoś szuka pomocy dla osieroconego miotu, ale nie wie, która grupa ma doświadczenie z danym gatunkiem. Inna osoba ma sprawny transporter, który od miesięcy stoi w piwnicy, podczas gdy kilka organizacji rozważa zakup następnych.

Wspólny katalog organizacji i ich potrzeb nie rozwiąże wszystkich konfliktów. Nie zastąpi uczciwości, zaufania ani rozmowy między ludźmi. Może jednak usunąć jedną z przeszkód: niewiedzę. Jeśli organizacja potrafi wskazać, w czym się specjalizuje, czego aktualnie potrzebuje i jak można jej pomóc, dużo łatwiej przekierować do niej darczyńcę albo osobę szukającą wsparcia.

Warto przy tym pilnować, żeby taki katalog nie stał się konkursem popularności. Największa liczba obserwujących nie świadczy automatycznie o największej potrzebie. Dobrze przygotowany opis nie jest gwarancją najwyższych standardów, a mała grupa bez specjalisty od mediów społecznościowych może wykonywać znakomitą pracę. Jeśli platforma ma łączyć środowisko, powinna ułatwiać odnajdywanie konkretnych możliwości pomocy, a nie tworzyć kolejną tabelę zwycięzców i przegranych.

Początek współpracy nie musi być spektakularny. Wystarczy polecić właściwe miejsce, przekazać dar, którego się nie wykorzysta, udostępnić rzetelny apel albo zapytać inną organizację, czy może bezpiecznie przyjąć zwierzę. Z czasem można wypracować wspólne standardy wymiany informacji i dokumentowania transferów. Nie potrzeba do tego jednej wielkiej organizacji zarządzającej wszystkimi pozostałymi. Potrzebna jest gotowość do uznania, że inni również mają kompetencje, ograniczenia i prawo do własnych decyzji.

A jeśli po prostu się nie lubimy?

Nie wszystkie konflikty da się naprawić. Bywają historie tak bolesne, że osoby po obu stronach nie chcą już razem działać. Nikt nie musi udawać przyjaźni ani występować na wspólnych zdjęciach. Nie trzeba też rezygnować z krytyki, gdy chodzi o dobrostan zwierząt czy uczciwość wobec darczyńców.

Można jednak przyjąć rozsądne minimum: nie rozpowszechniać niezweryfikowanych oskarżeń, nie utrudniać kontaktu z pomocą, nie zatajać informacji istotnych dla zdrowia zwierzęcia i nie traktować cudzej skuteczności jak osobistej porażki. Nie każda organizacja musi być partnerem każdej innej. Wszystkie powinny natomiast pamiętać, że skutki ich wzajemnych relacji wykraczają daleko poza ambicje założycieli.

Warto też uczciwie pytać, kto ponosi koszty konfliktu. Zazwyczaj nie jest to osoba, która napisała najbardziej złośliwy komentarz. Koszt może ponieść pies czekający o miesiąc dłużej na właściwe miejsce, kot, dla którego nie udało się znaleźć transportu, albo darczyńca, który po kolejnym publicznym sporze przestaje ufać wszystkim zbiórkom. Czasami konflikt jest nieunikniony, ale jego skutki nie muszą być obojętne.

Nie ma sensu budować wyidealizowanego obrazu środowiska, w którym wszyscy sobie pomagają, bo wszystkich łączy miłość do zwierząt. Miłość do zwierząt nie usuwa różnic interesów, rywalizacji, zmęczenia ani ludzkich wad. Tym bardziej potrzebne są jasne zasady i odrobina zawodowej przyzwoitości.

Dobrze byłoby kiedyś dojść do sytuacji, w której zdanie "to nie jest nasz podopieczny" nie kończy rozmowy, lecz pomaga znaleźć odpowiedź na pytanie: "To kto może mu rzeczywiście pomóc?". I w której można cieszyć się z cudzego udanego ratunku bez poczucia, że ktoś właśnie odebrał nam część naszego dorobku. Zwierzętom jest wszystko jedno, czyj profil opublikuje ich szczęśliwe zakończenie.