Adopcja zakończona sukcesem. Tylko co było później?

Organizacje pomagające zwierzętom potrzebują dobrych wiadomości. Potrzebują ich wolontariusze, którzy dzień po dniu sprzątają, podają leki i odbierają kolejne telefony z prośbami o przyjęcie zwierząt. Potrzebują ich darczyńcy, którzy chcą widzieć sens przekazywania pieniędzy. Potrzebują ich wreszcie sami opiekunowie, bo radość po zakończonej adopcji bywa pierwszym spokojniejszym momentem od wielu tygodni. Nie ma nic złego w publikowaniu takich historii. Problem zaczyna się wtedy, gdy uznajemy, że samo podpisanie umowy i opuszczenie organizacji jest już ostatecznym dowodem sukcesu.

Licznik adopcji nie mierzy jakości życia

"W tym roku znaleźliśmy domy dla trzystu zwierząt" brzmi konkretnie, daje się porównać z zeszłym rokiem i doskonale mieści się na grafice podsumowującej działalność. Trudniej pokazać liczbę rodzin, które po miesiącu wciąż uczą się rozumieć zachowanie nowego psa, liczbę kotów, które dopiero po kilku tygodniach przestały ukrywać się pod łóżkiem, albo liczbę królików, których łączenie z dotychczasowym towarzyszem okazało się znacznie bardziej skomplikowane, niż ktokolwiek przewidywał. A przecież to właśnie tam, w zwykłej codzienności, sprawdza się jakość decyzji adopcyjnej.

Statystyka adopcji mierzy przepływ zwierząt przez organizację. Jest potrzebna, bo pozwala planować miejsca, zakupy i pracę zespołu. Nie jest jednak tym samym co ocena trwałości adopcji ani dobrostanu zwierzęcia. Organizacja może przeprowadzić mniej adopcji, ale poświęcić więcej czasu na przygotowanie opiekunów, dobór odpowiednich warunków oraz wsparcie po przekazaniu zwierzęcia. Inna może mieć imponujące wyniki liczbowe i wciąż nie wiedzieć, co wydarzyło się później. Nie oznacza to automatycznie, że pierwsza działa dobrze, a druga źle. Oznacza jedynie, że do oceny ich pracy potrzeba więcej danych niż jednej liczby.

Warto też uważać na drugą skrajność. Adopcja, po której pojawiają się trudności, nie staje się z tego powodu od razu porażką. Wiele udanych relacji ze zwierzęciem zaczyna się od niepewności, kosztów i błędów, z których człowiek dopiero się uczy. Sukces nie musi oznaczać bezproblemowego pierwszego tygodnia. Czasem oznacza to, że mimo problemów zwierzę zostało w domu, a ludzie otrzymali pomoc potrzebną, żeby sobie z nimi poradzić.

Pierwszy tydzień to nie cała historia

Zwierzę w nowym miejscu może zachowywać się zupełnie inaczej niż w centrum adopcyjnym, schronisku czy domu tymczasowym. Pies, który na spacerach z wolontariuszem wydawał się spokojny, zaczyna szczekać, kiedy zostaje sam. Kot, dotąd towarzyski, przez kilka dni nie chce wyjść z kryjówki. Królik, który w znanym otoczeniu pozwalał na spokojne zabiegi pielęgnacyjne, w nowym domu broni swojego schronienia. Szczury po zmianie otoczenia mogą potrzebować czasu, zanim odzyskają poczucie bezpieczeństwa. Żadna z tych sytuacji nie musi świadczyć o tym, że organizacja świadomie wprowadziła opiekuna w błąd albo że zwierzę "nie nadaje się do adopcji".

W badaniu opublikowanym w 2022 roku analizowano oczekiwania 132 osób adoptujących psy z jednego amerykańskiego schroniska. Dwudziestu dziewięciu uczestników zwróciło psa w ciągu trzech miesięcy. Osoby te miały przeciętnie wyższe oczekiwania dotyczące zachowania i zdrowia psa oraz szybkości budowania relacji niż ci, którzy zatrzymali zwierzę. Jednocześnie około dwóch trzecich badanych zgłaszało po adopcji jakieś problemy behawioralne, a niektóre trudności zmniejszały się wraz z upływem czasu.¹ Wniosek nie jest taki, że adoptujący oczekują za dużo, lecz że samo przekazanie podstawowych informacji o zwierzęciu może nie wystarczyć, jeśli człowiek nie wie, jak wygląda codzienna adaptacja.

Podobny obraz pojawia się w badaniach dotyczących kotów. W nowozelandzkim badaniu obserwowano doświadczenia opiekunów w pierwszym miesiącu po adopcji kociąt i dorosłych kotów. Wiele osób zgłaszało problemy zdrowotne lub behawioralne, choć większość z nich była stosunkowo łagodna, a ogólne zadowolenie z adopcji pozostawało wysokie. Respondenci szczególnie cenili możliwość kontaktu ze schroniskiem po około miesiącu.² To ważne przypomnienie: nowy dom może być dobry, nawet jeśli pojawia się w nim problem; czasem wystarczy możliwość zadania pytania komuś, kto zna zwierzę.

Kiedy zwrot nie jest końcem, lecz informacją

O zwrotach poadopcyjnych mówi się często szeptem, jakby każda taka sytuacja musiała oznaczać, że jedna ze stron zawiodła. Adoptujący boi się usłyszeć, że jest nieodpowiedzialny. Organizacja obawia się kompromitacji i pytań, dlaczego w ogóle wydała zwierzę do takiego domu. Samo zwierzę ponosi zaś koszt kolejnej zmiany środowiska. Nic dziwnego, że wokół zwrotów gromadzi się tyle emocji, ale właśnie one utrudniają rzetelne poznanie powodów nieudanych dopasowań.

W analizie danych z jednego amerykańskiego schroniska obejmującej niemal 24 tysiące adopcji z lat 2015-2019 odnotowano zwrot 9,2% zwierząt w ciągu sześciu miesięcy. Odsetki były różne dla psów, kotów i królików; badacze wskazali między innymi problemy behawioralne oraz trudności we współżyciu z już mieszkającymi w domu zwierzętami.³ To wyniki jednej placówki w określonym okresie, a nie uniwersalna statystyka dla polskich fundacji i stowarzyszeń. Pokazują jednak, jak dużo można dowiedzieć się wtedy, gdy organizacja nie usuwa nieudanych adopcji z własnej opowieści.

Trzeba przy tym rozróżnić zwrot wynikający z pochopnej decyzji od sytuacji, w której rodzina naprawdę nie jest w stanie zapewnić zwierzęciu bezpieczeństwa. Poważna choroba opiekuna, nagła utrata mieszkania, nieprzewidywalny konflikt zwierząt lub nasilona agresja mogą wymagać ponownego szukania domu. Próba utrzymania adopcji za wszelką cenę, wyłącznie po to, żeby nie pogorszyć statystyki, byłaby równie nierozsądna jak wydawanie zwierząt bez przygotowania. Przyjęcie zwrotu może być odpowiedzialną decyzją, o ile organizacja potrafi wyciągnąć z niego wnioski i nie zamienia rozmowy z opiekunem w publiczny proces.

Z perspektywy organizacji szczególnie cenne jest poznanie rzeczywistego powodu zwrotu. "Nie dogadali się" niewiele mówi. Czy problemem było źle przeprowadzone zapoznanie zwierząt? Czy opiekun otrzymał jasne wskazówki? Czy nie miał dostępu do specjalisty? Czy objawy były znane przed adopcją, czy wystąpiły dopiero po niej? Bez takich pytań ten sam błąd można powtarzać przez lata, za każdym razem opisując zwrot jako wyjątkowo pechowy przypadek.

Kontrola poadopcyjna czy budowanie relacji?

Słowo "kontrola" ma w środowisku adopcyjnym silny wydźwięk. Jednym kojarzy się z koniecznością ochrony zwierząt przed ludźmi, którzy świadomie mijają się z prawdą w ankietach. Innym z poczuciem, że organizacja nadal chce zarządzać ich domem i oceniać każdą decyzję. Nie da się rozwiązać tego napięcia prostym stwierdzeniem, że skoro zwierzę zostało adoptowane, organizacja nie powinna już o nic pytać. Ale równie niebezpieczne jest przekonanie, że podpisana umowa daje jej nieograniczone prawo do ingerowania w życie opiekuna.

Sensownie prowadzony kontakt poadopcyjny powinien mieć określony cel, zakres i sposób działania. Jeśli organizacja prosi po dwóch tygodniach o wiadomość, czy zwierzę je, jak reaguje na domowników i czy pojawiły się problemy, to uzyskuje informacje ważne dla dobrostanu. Jeśli wcześniej uzgodniono możliwość wizyty, zasady takiej wizyty powinny być jasne obu stronom. Gdy pojawiają się poważne sygnały zaniedbania, potrzeba odpowiedniej reakcji, ale nie należy mylić uzasadnionej interwencji z prawem do arbitralnego kontrolowania prywatnego mieszkania. Sama umowa adopcyjna nie daje organizacji uprawnień organu państwowego.

Jest jeszcze coś, o czym mówi się rzadziej: opiekun, który boi się każdej rozmowy z organizacją, może przestać zgłaszać trudności. Jeśli każde pytanie o zachowanie psa zostaje potraktowane jak dowód niewiedzy, a każda prośba o pomoc z królikami jak przyznanie się do niekompetencji, człowiek będzie milczał tak długo, jak się da. Tymczasem szybka wiadomość o niejedzeniu, agresji, problemach ze stadem czy lęku separacyjnym może pozwolić zareagować wtedy, gdy sytuacja jest jeszcze do opanowania.

Warto więc pytać nie tylko: "Czy mamy prawo sprawdzać adopcje?", ale także: "Czy stworzyliśmy warunki, w których adoptujący będzie chciał powiedzieć nam prawdę?". Te pytania wcale się nie wykluczają.

Zdjęcie nie zastępuje rozmowy

Niektóre organizacje uznają, że skoro adoptujący przesłał fotografię, na której zwierzę wygląda zdrowo i ma czyste otoczenie, wszystko jest w porządku. Takie zdjęcia mogą być wartościowe. Pozwalają zobaczyć fragment warunków i są przyjemnym świadectwem dalszego kontaktu. Nie są jednak miarodajnym narzędziem oceny całego życia zwierzęcia. Nie pokażą, ile godzin pies spędza sam, czy kot przewlekle cierpi z powodu nieleczonego problemu, jak często królik opuszcza niewielki wybieg, ani czy świnki morskie mają możliwość realizowania potrzeb społecznych.

Bywa zresztą odwrotnie: ktoś nie przysyła pięknych zdjęć, bo nie korzysta z mediów społecznościowych, nie lubi fotografować domu albo nie uważa codziennej opieki za temat do publicznego opowiadania. Brak relacji na Facebooku nie świadczy o braku troski. Trzeba odróżniać informacje potrzebne dla bezpieczeństwa zwierzęcia od materiałów, które są po prostu atrakcyjne promocyjnie dla organizacji.

Najlepszy kontakt to często ten najmniej widowiskowy: krótka wiadomość po pierwszej nocy, telefon po kilku tygodniach, odpowiedź na pytanie o żywienie, konsultacja, kiedy łączenie zwierząt się nie udaje. Nie ma z tego efektownego posta z tysiącem reakcji, ale można dzięki temu zapobiec problemom, których później nie rozwiąże już żadna kampania adopcyjna.

Nie wszystkie gatunki przechodzą adaptację tak samo

Dużo pisze się o psach i kotach, bo to ich dotyczą największe zbiory badań nad adopcjami. Nie oznacza to jednak, że podobne pytania są nieistotne dla królików, szczurów, świnek morskich, koszatniczek czy chomików. Przeciwnie: u małych ssaków nawet pozornie drobna zmiana warunków może mieć poważne konsekwencje, a ich potrzeby bywają słabiej rozumiane przez osoby, które dotąd ich nie utrzymywały.

Przykładowo adopcja królika do drugiego królika nie jest zakończona sukcesem tylko dlatego, że nowy opiekun odebrał zwierzę z transporterem. Po drodze pozostaje jeszcze proces bezpiecznego łączenia, obserwacji relacji i radzenia sobie z ewentualnymi konfliktami. Przy szczurach i świnkach morskich równie ważne jest właściwe wprowadzenie do grupy, a u zwierząt przewlekle chorych - kontynuowanie leczenia, kontrolowanie masy ciała i szybkie reagowanie na zmianę stanu zdrowia. To przykłady praktycznych zagadnień wymagających indywidualnego wsparcia, a nie danych, które można bezpośrednio przenieść z badań przeprowadzonych na psach.

Podobnie w kocich adopcjach nie wystarczy stwierdzić, że zwierzę wreszcie ma dom. Trzeba jeszcze wiedzieć, czy ma bezpieczne miejsce do wycofania się, odpowiednio przygotowane otoczenie oraz realną możliwość spokojnej adaptacji. A w psich - czy styl życia rodziny odpowiada potrzebom konkretnego psa. Każda dobra procedura adopcyjna powinna uwzględniać gatunek i historię zwierzęcia, zamiast opierać się na jednakowym zestawie pytań dla wszystkich.

Kiedy ankieta i umowa okazują się za mało

Wiele organizacji coraz staranniej przeprowadza rozmowy adopcyjne. Są formularze, zdjęcia klatek i wybiegów, wizyty zapoznawcze, instrukcje, regulaminy oraz umowy. To potrzebne narzędzia, ale żadne nie gwarantuje przyszłości. Ankieta pokazuje, co człowiek wie i deklaruje przed adopcją. Nie pokazuje, jak poradzi sobie po miesiącu, gdy zwierzę zacznie chorować, gdy dojdzie do konfliktu z dotychczasowym pupilem albo gdy codzienna opieka okaże się mniej przyjemna niż oczekiwał.

Nie warto więc fetyszyzować długości formularza ani liczby podpisanych dokumentów. Zdarza się, że osoba bez doświadczenia, ale otwarta na naukę i gotowa współpracować, staje się doskonałym opiekunem. Zdarza się również, że ktoś świetnie zna terminologię, potrafi przygotować idealne zdjęcia i udzielić wszystkich oczekiwanych odpowiedzi, a później nie realizuje ustaleń. Organizacja powinna oczywiście sprawdzać warunki i przygotowanie, lecz zarazem traktować adopcję jako początek relacji, nie jej finał.

To oznacza również uczciwość po stronie wydających zwierzę. Jeżeli wiadomo o problemach zdrowotnych lub behawioralnych, nie należy ich łagodzić tylko dlatego, że zwierzę długo czeka na dom. Adoptujący powinien wiedzieć nie tylko, jak zwierzę zachowuje się w najlepszym dniu, ale też, czego może wymagać w dniu gorszym. Rzetelna rozmowa, nawet jeśli opóźnia adopcję, daje większą szansę na trwałe dopasowanie niż opowieść dopasowana do oczekiwań przyszłej rodziny.

Czy organizacja odpowiada za zwierzę przez całe życie?

To pytanie wymaga ostrożności, bo łatwo popaść w dwie przeciwne przesady. Pierwsza mówi, że po podpisaniu umowy cała odpowiedzialność znika po stronie organizacji i nie ma ona już żadnego powodu interesować się dawnym podopiecznym. Druga zakłada, że zwierzę pozostaje niejako jej własnością moralną i każda ważniejsza decyzja opiekuna powinna uzyskać jej aprobatę. Oba podejścia utrudniają budowanie zdrowej relacji.

Po adopcji codzienna odpowiedzialność spoczywa przede wszystkim na nowym opiekunie, zgodnie z obowiązującym prawem i zawartymi ustaleniami. Organizacja może zachować określone uprawnienia umowne i możliwość kontaktu, ale ich zakres należy oceniać w świetle konkretnych zapisów i prawa. Nie może traktować zwierzęcia jak przedmiotu, którego przekazanie nigdy nie zostało naprawdę zakończone.

Z drugiej strony rzetelność organizacji nie powinna kończyć się na wystawieniu dokumentu. Jeśli wie ona, że zwierzę wymaga specjalistycznej diety, leków, wsparcia behawioralnego albo ostrożnego wprowadzania do grupy, rozsądnie jest zaplanować choćby minimalny kontakt po adopcji. Nie oznacza to obowiązku opłacania każdego przyszłego leczenia ani całodobowego odpowiadania na wiadomości. Oznacza gotowość do przekazania wiedzy, którą organizacja już posiada, i wskazania dalszych możliwości pomocy.

Powrót zwierzęcia nie powinien być powodem do publicznego upokorzenia

Jeśli chcemy uczciwych informacji o adopcjach, musimy przestać traktować zwrot wyłącznie jako skandal. Bywają sytuacje, w których ktoś zachował się nieodpowiedzialnie, zataił ważne okoliczności albo świadomie zaniedbał zwierzę. Takie przypadki wymagają odpowiednich działań. Ale publikowanie oskarżycielskiej historii o każdej rodzinie, która poprosiła o ponowne przyjęcie zwierzęcia, nie sprawi, że inni będą bardziej odpowiedzialni. Może jedynie nauczyć ich, że o trudnościach lepiej milczeć.

Badacze analizujący losy osób zwracających zwierzęta do jednego schroniska wykazali, że tylko około jedna dziesiąta badanych osób ponownie adoptowała zwierzę z tej samej placówki w ciągu roku. Związek z późniejszą adopcją miały między innymi powody zwrotu.⁴ Nie jest to dowód, że każda trudna rozmowa z organizacją odstrasza od kolejnych adopcji. Przypomina jednak, że niepowodzenie adopcji ma konsekwencje zarówno dla zwierzęcia, jak i dla późniejszych decyzji człowieka.

Organizacja, która potrafi powiedzieć "to dopasowanie się nie udało, sprawdzamy dlaczego i szukamy lepszego rozwiązania", nie musi wyglądać gorzej niż organizacja publikująca wyłącznie szczęśliwe zakończenia. Może wyglądać po prostu wiarygodniej. Warunek jest jeden: nie wystarczy opowiedzieć historii zwrotu. Trzeba jeszcze pokazać, czego się z niej nauczono.

Jak mierzyć skuteczność, nie zamieniając zwierząt w tabelkę

Nie chodzi o tworzenie nowego rankingu fundacji, w którym jedni będą chwalić się najniższym odsetkiem zwrotów, a inni największą liczbą adopcji. Takie porównania bez kontekstu szybko stałyby się niesprawiedliwe. Organizacja przyjmująca zwierzęta z poważnymi problemami zdrowotnymi czy behawioralnymi może mieć inne wyniki niż ta, która wydaje do adopcji głównie młode i zdrowe zwierzęta. Niski odsetek zwrotów także nie powie wszystkiego, jeśli nie wiemy, czy ludzie mają możliwość zwierzę bezpiecznie zwrócić i czy organizacja rejestruje takie przypadki.

Można natomiast prowadzić prostą, wewnętrzną ocenę dalszych losów adopcji. Ile zwierząt pozostało w nowych domach po trzech lub sześciu miesiącach? Z iloma opiekunami udało się porozmawiać? Jakie problemy powtarzają się najczęściej? Ilu adoptującym przekazano wsparcie, zanim sytuacja doprowadziła do zwrotu? Ile zwrotów wiązało się z błędnym dopasowaniem, a ile z niezależnymi od zwierzęcia zmianami w życiu rodziny? I wreszcie: o ilu adopcjach po prostu nie mamy żadnych dalszych informacji?

Ta ostatnia kategoria jest szczególnie ważna. Jeśli rodzina nie odpowiada na wiadomość, nie można automatycznie wpisać adopcji do rubryki "nieudana". Ale nie należy też zaliczać jej do "zweryfikowanych sukcesów". Brak informacji to brak informacji, a nie dowód na cokolwiek. Dobrze prowadzona ewidencja powinna dopuszczać również taką odpowiedź.

Niektóre organizacje nie mają ludzi, żeby telefonować do każdej rodziny przez kolejne lata. To realny problem, nie powód do potępienia. Nie ma też potrzeby prowadzenia nieograniczonego nadzoru. Można zacząć od ustalonego terminu kontaktu, krótkiej ankiety, udostępnienia poradników, możliwości konsultacji i priorytetowego traktowania zwierząt wymagających szczególnego wsparcia. W dużych systemach wdraża się nawet zaplanowane rozmowy w określonych punktach po adopcji. Przykłady takich programów opisano w badaniach dotyczących opieki poadopcyjnej.⁵

Zwierzę nie wie, że zostało wpisane do statystyki

W internecie historia zwierzęcia kończy się często w najdogodniejszym dla odbiorców momencie. Było chore, samotne lub niechciane, później pojawiła się pomoc, a na koniec dom. Kolejne miesiące rzadziej układają się w równie atrakcyjną opowieść. Trzeba leczyć zęby, sprzątać, zmieniać dietę, organizować opiekę na czas wyjazdu, uczyć się sygnałów stresu, rozwiązywać konflikty w stadzie, czasem szukać następnego lekarza. To codzienność pozbawiona dramaturgii, ale właśnie ona składa się na życie zwierzęcia.

Nie odbierajmy organizacjom prawa do cieszenia się z adopcji. To ogromna część sensu ich pracy. Nie odbierajmy też adoptującym prawa do prywatności, pomyłek i proszenia o pomoc bez lęku przed publicznym osądzeniem. Spróbujmy natomiast ostrożniej posługiwać się słowem "sukces", jeśli nie wiemy jeszcze, czy historia rzeczywiście dobrze się rozwija.

Zdjęcie z nowego domu może być pięknym początkiem. Licznik adopcji może pokazać skalę działalności. Umowa może uporządkować obowiązki. Żadna z tych rzeczy osobno nie odpowie jednak na pytanie, które z punktu widzenia zwierzęcia powinno być najważniejsze: czy po całym wysiłku włożonym w ratowanie i szukanie domu jego życie stało się bezpieczniejsze, spokojniejsze i lepsze?

I być może właśnie po to warto czasem wrócić do historii sprzed roku. Nie po kolejne zdjęcie do posta, lecz po odpowiedź.

---