To pytanie brzmi niewygodnie, szczególnie kiedy obok stoi pies czekający na posiłek, a ktoś właśnie przyjechał przez pół miasta z bagażnikiem darów. Można odnieść wrażenie, że wypadałoby raczej podziękować niż dociekać, skąd wzięły się braki. W ten sposób bardzo łatwo zamienić dwie różne sprawy w jedną. Pierwsza dotyczy tego, czy zwierzę powinno otrzymać pomoc. Odpowiedź jest oczywista. Druga dotyczy tego, kto miał obowiązek tę pomoc zorganizować i opłacić. I właśnie o tej drugiej sprawie rozmawiamy znacznie rzadziej.
Zdjęcie psa nie pokazuje budżetu
W opiece nad zwierzętami najłatwiej zebrać pieniądze na coś, co można pokazać. Wychudzony pies, chory kot, szczenięta znalezione w kartonie, pusty regał na karmę - to obrazy, przy których trudno przejść obojętnie. Dużo gorzej fotografuje się koszty, bez których żadna pomoc nie byłaby możliwa. Rachunek za ogrzewanie wygląda na zdjęciu jak rachunek za ogrzewanie. Pensja człowieka, który codziennie sprząta boksy i podaje leki, nie wywoła takiego poruszenia jak pusta miska. Paliwo zużyte na przewóz zwierzęcia do lecznicy nie ma wielkich oczu ani imienia.
A przecież wszystko to składa się na opiekę. Zwierzę nie jest utrzymywane wyłącznie z zawartości swojej miski. Potrzebuje czystego miejsca, właściwej temperatury, leczenia, transportu, ludzi i czasu. Gdy ktoś mówi, że pieniądze wydane na pracowników albo prąd nie są pieniędzmi wydanymi na zwierzęta, wyobraża sobie pomoc jako nieustanne dosypywanie karmy, jakby reszta wykonywała się sama.
Właśnie dlatego apele o produkty są takie wygodne komunikacyjnie. Są konkretne, zrozumiałe i pozwalają człowiekowi od razu coś zrobić. Nie ma w tym nic nieuczciwego. Nieuczciwość zaczynałaby się dopiero wtedy, gdyby za prostą historią o pustej półce ukrywano istotne informacje o sposobie finansowania placówki albo przedstawiano przewidywalne niedobory tak, jakby były nieuchronną katastrofą, którą mogą powstrzymać wyłącznie mieszkańcy.
Nie wszystkie miejsca działają na tych samych zasadach
Pod słowem "schronisko" mieszczą się bardzo różne modele działania. Placówkę może prowadzić samorząd, organizacja społeczna albo firma, a warunki finansowania zależą od konkretnej umowy i zakresu powierzonych zadań. Obok działają fundacje, stowarzyszenia, domy tymczasowe i niewielkie azyle, które często nie mają stałego finansowania publicznego. Sam szyld nie powie nam zatem, z jakich pieniędzy utrzymywane są zwierzęta, ile tych pieniędzy wystarcza ani kto odpowiada za planowanie wydatków.
Jest jednak zasadnicza różnica pomiędzy placówką realizującą finansowane zadanie gminy a organizacją, która musi co miesiąc samodzielnie zdobywać środki na wszystko, co robi. Nie polega ona na tym, że zwierzę w jednym miejscu zasługuje na pomoc bardziej niż zwierzę w drugim. Polega na tym, że za pierwszym modelem stoi formalnie określona odpowiedzialność publiczna, a za drugim może stać wyłącznie zdolność kilku osób do organizowania zbiórek i dokładania własnych pieniędzy.
Jeżeli umowa ze schroniskiem nie pokrywa rzeczywistych kosztów, trzeba o tym mówić. Jeżeli koszty rosną, a finansowanie pozostaje na dawnym poziomie, trzeba je przeliczyć. Jeżeli w planie nie uwzględniono odpowiedniej ilości karmy, środków higienicznych albo leczenia, trzeba zapytać, kto i na jakiej podstawie sporządził ten plan. Żadna z tych sytuacji nie jest dowodem złej woli pracowników schroniska. Może być za to sygnałem problemu z organizacją lub finansowaniem opieki, którego nie rozwiąże samo zdjęcie kolejnej dostawy puszek.
Nie oznacza to również, że każdy apel schroniska korzystającego z pieniędzy publicznych jest niewłaściwy. Umowy bywają różne, nie zawsze obejmują wszystkie potrzeby, a nieprzewidziane zdarzenia mogą wyczerpać zapasy. Właśnie dlatego warto pytać o konkrety, zamiast z góry oskarżać placówkę albo bez zastanowienia uznawać każdą zbiórkę za konieczność.
Najłatwiej oszczędzić na tym, co ktoś chętnie przyniesie
Wyobraźmy sobie miejsce, w którym na początku roku określono budżet, zaplanowano wydatki i podpisano umowę. Wynagrodzenia trzeba wypłacać regularnie. Dostawca energii nie przyjmie w zamian trzech starych koców. Samochód nie pojedzie do lecznicy dzięki setce udostępnień na Facebooku. Te koszty są nieprzyjemnie konkretne i trzeba je jakoś pokryć.
A karma? O karmę można poprosić. Podkłady? Ktoś przywiezie. Ręczniki? Mieszkańcy mają ich całe szafy. Jeżeli mechanizm zadziała raz, pojawia się pokusa, żeby korzystać z niego ponownie. Nie trzeba nawet podejmować świadomej decyzji o przerzucaniu kosztów na darczyńców. Wystarczy przez kilka kolejnych miesięcy widzieć, że to, czego zabrakło w planie, po odpowiednim apelu zjawia się pod drzwiami.
W pewnym momencie dodatkowa pomoc może przestać być dodatkiem. Zaczyna łatać regularne, przewidywalne wydatki, a system uczy się, że brak pieniędzy na podstawowe rzeczy nie musi oznaczać potrzeby zmiany budżetu. Wystarczy napisać kolejny post.
To nie jest oskarżenie pod adresem każdego schroniska. To mechanizm, na który warto uważać wszędzie tam, gdzie społeczna hojność spotyka się z instytucjonalną odpowiedzialnością. Im skuteczniej ludzie wyręczają organizatora w finansowaniu podstawowych potrzeb, tym mniejsza może być presja, aby ustalić, dlaczego te potrzeby nie zostały właściwie zabezpieczone.
Darczyńca nie ma drugiego portfela
O darowiznach zwykliśmy mówić tak, jakby powstawały z niczego. Ktoś oddał niepotrzebny koc, więc przecież niczego nie stracił. Ktoś kupił kilka puszek, więc wydał niewielką kwotę. Ktoś zawiózł karmę po drodze z pracy, więc niemal nie poświęcił czasu. Każdy pojedynczy gest rzeczywiście może wydawać się niewielki. Tyle że tych gestów nie da się wykonywać w nieskończoność.
Kiedy mieszkaniec przeznacza sto złotych na jeden apel, nie może przeznaczyć tych samych stu złotych na drugi. Kiedy zawiezie koce do jednej placówki, nie zawiezie ich już do fundacji opiekującej się zwierzętami kilka ulic dalej. Kiedy po raz kolejny pomaga w głośnej zbiórce, może zwyczajnie nie zauważyć prośby małego domu tymczasowego, którego post dotarł do kilkudziesięciu osób.
To nie znaczy, że darczyńcom należy wyznaczać właściwych odbiorców ani rozliczać ich z wyboru. Każdy ma prawo pomagać tam, gdzie chce. Warto jednak zobaczyć, że organizacje nie działają w oddzielnych światach, z osobnymi pulami pieniędzy, darów i ludzkiej uwagi. Konkurują o te same ograniczone zasoby, choć ich sytuacja finansowa, rozpoznawalność i możliwości dotarcia do mieszkańców mogą być nieporównywalne.
Duża placówka potrafi uruchomić potężny odzew jednym komunikatem. Niewielka organizacja może prosić przez tydzień i nie zebrać nawet połowy potrzebnych rzeczy. Nie musi to mówić niczego o jakości opieki w żadnym z tych miejsc. Mówi za to sporo o tym, jak trudno przekuć niewidoczną codzienną pracę w uwagę odbiorców.
Czego nie widać na zdjęciu pełnego magazynu
Najbardziej wzruszające podsumowania zbiórek pokazują zwykle sukces: regały zapełnione karmą, worki ułożone pod ścianą, kartony po sam sufit. Pod takim zdjęciem można napisać, że mieszkańcy znowu nie zawiedli. Często naprawdę nie zawiedli. Nie wiemy jednak nadal, czy zbiórka pokryła nadzwyczajny wydatek, czy zastąpiła zapas, który powinien znajdować się tam w ramach normalnego funkcjonowania placówki.
To pytanie nie odbiera wartości przekazanym rzeczom. Ono po prostu rozdziela wdzięczność od oceny systemu. Można serdecznie podziękować mieszkańcom i jednocześnie zapytać, czy budżet był wystarczający. Można docenić ludzi pracujących ze zwierzętami i zapytać organizatora o warunki umowy. Można uznać, że konkretny apel był potrzebny, a mimo to domagać się informacji, jakie koszty są finansowane ze środków publicznych, jakie z darowizn i dlaczego.
W przejrzystym systemie taka rozmowa nie powinna nikogo obrażać. Dla darczyńcy informacja, że jego pomoc finansuje dodatkowe wyposażenie, jest czymś innym niż informacja, że regularnie zastępuje podstawowe zakupy, na które w określonym modelu opieki powinny zostać przewidziane środki. Obie sytuacje mogą uzasadniać wsparcie. Wymagają jednak uczciwego nazwania.
Nie potrzebujemy mniej pomocy. Potrzebujemy więcej prawdy o jej kosztach
Najłatwiej byłoby odpowiedzieć na te wątpliwości oburzeniem. Jak można pytać o budżety, kiedy zwierzęta potrzebują jedzenia? Czy naprawdę ktoś chce zniechęcać ludzi do oddawania koców? Czy mamy przestać wspierać schroniska tylko dlatego, że część z nich otrzymuje publiczne pieniądze?
Nie. Zwierzęta nie powinny płacić za błędy w organizacji opieki. Nikt rozsądny nie będzie namawiał do odmawiania karmy głodnemu psu po to, żeby udowodnić księgowemu, że źle policzył wydatki. A jeśli dobry, używany ręcznik może się komuś przydać, nie ma żadnego powodu, żeby go wyrzucać.
Ale równie nierozsądne jest przyjęcie zasady, że każdą dziurę w finansowaniu mieszkańcy mają łatać bez pytań, ponieważ zadawanie pytań mogłoby zostać odebrane jako brak serca. To bardzo wygodna zasada dla każdego systemu, który nauczył się korzystać z cudzej odpowiedzialności.
Warto więc domagać się rzeczy prostych: jasnej informacji o modelu finansowania placówki, o tym, które koszty pokrywa umowa, a które darowizny, oraz o powodach powtarzających się braków. Jeśli potrzeby są nadzwyczajne, powiedzmy, co się wydarzyło. Jeśli finansowanie jest za niskie, pokażmy, czego nie obejmuje. Jeśli ktoś popełnił błąd przy planowaniu, nazwijmy go błędem, zamiast pozwalać, aby znikał pod zdjęciem kolejnych paczek od mieszkańców.
Nie po to, żeby urządzić publiczny proces ludziom, którzy na co dzień opiekują się zwierzętami. Po to, żeby pomoc przestała polegać na nieustannym ratowaniu organizacji przed następnym przewidywalnym miesiącem.
Bo jest coś niepokojącego w systemie, który potrafi tak pięknie dziękować mieszkańcom za ratowanie sytuacji, a tak rzadko tłumaczy, dlaczego sytuację w ogóle trzeba było ratować.
Darczyńca może otworzyć szafę, wyjąć koc i zawieźć go do zwierząt. Nie może jednak w nieskończoność zastępować budżetu, planowania i odpowiedzialności ludzi, do których te obowiązki należą.
A jeśli za każdym razem to on musi przyjechać z tym kocem, warto w końcu zapytać nie o to, czy mieszkańcy są wystarczająco hojni, lecz o to, kto przyzwyczaił się, że zawsze przyjadą.
