Są oskarżenia, na które można odpowiedzieć dokumentem, fakturą albo historią leczenia. Są też takie, które od początku nie są pytaniem o fakty, lecz zaproszeniem do publicznego ukarania człowieka. Wystarczy zdjęcie psa, fragment korespondencji, nazwisko wolontariuszki i krótka informacja, że pewna organizacja "znowu coś ukrywa". Resztę dopiszą komentujący. Zanim ktokolwiek sprawdzi, co rzeczywiście się wydarzyło, ktoś już wie, że zbiórka była oszustwem, ktoś inny podejrzewa handel zwierzętami, a kolejna osoba domaga się odebrania wszystkich podopiecznych. Dwa dni później zarzut może okazać się nieprawdziwy. Tyle że do sprostowania nie ustawi się taka sama kolejka.
Problem nie dotyczy wyłącznie dużych schronisk, które mają pracowników, kierownictwo i prawników. Znacznie łatwiej uderzyć w małą fundację zajmującą się kotami, stowarzyszenie utrzymujące kilkanaście psów, dom tymczasowy dla zwierząt po wypadkach albo grupę ludzi, którzy po godzinach pracy leczą króliki, szczury i świnki morskie. Organizacje te często nie mają działu komunikacji. Mają za to telefon, który dzwoni również wieczorem, rachunki od weterynarzy, kolejkę zwierząt do przyjęcia i kilka osób próbujących pogodzić pomaganie z własnym życiem. Gdy zaczyna się internetowa awantura, ci sami ludzie muszą nagle zostać rzecznikami prasowymi, archiwistami, prawnikami i moderatorami komentarzy. Opieka nad zwierzętami nie znika w tym czasie z kalendarza.
Warto jednak zacząć od niewygodnego zastrzeżenia. Organizacje prozwierzęce nie są nietykalne. Zdarzają się w nich zaniedbania, nieprzejrzyste rozliczenia, fatalne warunki bytowe, nieudane interwencje i ludzie, którym powierzono więcej władzy, niż powinni mieć. Samo ratowanie zwierząt nie zwalnia z obowiązku odpowiadania na pytania. Właśnie dlatego trzeba wyraźnie odróżniać ujawnianie rzeczywistych nieprawidłowości od sytuacji, w której oskarżenie staje się rozrywką, a ustalenie prawdy przestaje kogokolwiek interesować.
Najpierw emocja, potem dowody. Albo już bez dowodów
Wyobraźmy sobie wpis o psie, którego organizacja nie zgodziła się wydać do adopcji. Autor pisze, że zwierzę "trzymają dla siebie", choć miał zapewnić mu wspaniały dom. Do wpisu dołącza zrzut jednej wiadomości: "Na obecnym etapie nie możemy zaakceptować adopcji". Nie widać wcześniejszej rozmowy o tym, jak pies znosi samotność, czy domownicy są gotowi na pracę z lękiem separacyjnym ani czy kandydat zgodził się na dalszą konsultację. Być może organizacja rzeczywiście zachowała się arogancko i nie podała sensownego uzasadnienia. Być może odmowa była uzasadniona. Z tego jednego zrzutu nie da się tego ustalić.
Ale internet źle znosi zdanie "nie wiemy". Znacznie chętniej przyjmuje zdania "znowu to samo" i "wiadomo, jak te fundacje działają". Do rozmowy dołączają osoby, które mają własne, niezwiązane z tą sprawą pretensje do zupełnie innych organizacji. Ktoś opowie o kocie, którego nie dostał bez zabezpieczonego balkonu. Ktoś przypomni dawną zbiórkę na leczenie, której rozliczenia nie potrafił znaleźć. Ktoś napisze, że wolontariuszka kiedyś nie odebrała telefonu. Wszystkie te historie zostają wrzucone do jednego worka i zaczynają wyglądać jak dowody na istnienie wielkiego procederu.
W ten sposób z konkretnego sporu robi się opowieść o całym środowisku, choć każdy jej element dotyczy innych osób, innych zwierząt i innych okoliczności. To wygodne, ponieważ nie trzeba już sprawdzać pojedynczego zarzutu. Wystarczy wskazać następny, który brzmi podobnie.
Najbardziej niepokojące jest to, że nawet osoby przekonane o swoim działaniu w dobrej wierze mogą uczestniczyć w takim mechanizmie. Udostępniają oskarżenie, ponieważ chcą chronić zwierzęta. Dopisują komentarz, ponieważ wcześniej widziały nadużycia gdzie indziej. Żądają natychmiastowego wyjaśnienia, bo obawiają się, że milczenie oznacza ukrywanie faktów. Każdy wykonuje pozornie niewielki gest, ale suma tych gestów może wywołać presję całkowicie nieproporcjonalną do wiedzy, którą dysponuje tłum.
Sąd, w którym nie ma miejsca na odpowiedź
Publiczna nagonka ma własny, dość przewrotny regulamin. Organizacja powinna natychmiast odpowiedzieć na wszystko, najlepiej ujawnić całe archiwum i nie okazywać przy tym najmniejszych emocji. Jeżeli milczy, "ma coś na sumieniu". Jeżeli odpowiada obszernie, "tłumaczy się za bardzo". Jeżeli krótko zaprzecza, "zbywa temat". Jeżeli odmawia pokazania dokumentacji medycznej lub korespondencji dotyczącej osoby prywatnej, "ukrywa dowody". Każda możliwa reakcja może zostać użyta jako kolejny argument przeciwko niej.
A przecież w sprawach adopcji, leczenia i interwencji występują informacje, których nie powinno się publikować w komentarzach tylko dlatego, że ktoś zażądał tego wielkimi literami. W korespondencji mogą pojawiać się dane kontaktowe, adresy, sytuacja rodzinna, dokumenty dotyczące zwierzęcia, informacje o właścicielu czy świadkach. Organizacja ma obowiązek działać odpowiedzialnie również wobec tych osób. Publiczne udostępnienie wszystkiego nie jest automatycznie dowodem uczciwości, podobnie jak odmowa ujawnienia wrażliwych materiałów nie stanowi dowodu winy.
Tymczasem zasięg oskarżenia rośnie zwykle szybciej niż możliwość jego rzeczowej weryfikacji. Komentarz z podejrzeniem można napisać w kilkanaście sekund. Wyjaśnienie jednego zarzutu może wymagać przejrzenia kilkumiesięcznej historii leczenia, kontaktu z lekarzem, zebrania rachunków i odtworzenia chronologii zdarzeń. Internet nagradza szybkość, nie staranność. I właśnie z tej różnicy korzysta każda nagonka, nawet jeśli nie ma jednego człowieka, który świadomie nią kieruje.
Cena jednego zdania jest dla obu stron zupełnie inna
Dla autora oskarżenia publikacja bywa epizodem. Post trafia do sieci, przez wieczór zbiera komentarze, następnego dnia uwagę przyciąga inny temat. Dla organizacji ten sam wpis może oznaczać tygodnie odbierania telefonów, odpowiadania darczyńcom i tłumaczenia współpracującym lecznicom, dlaczego jej nazwa nagle pojawia się obok słów "oszuści" albo "znęcanie".
Trzeba zrozumieć, czym jest zaufanie dla małej organizacji. Nie jest dekoracją na stronie internetowej. Jest powodem, dla którego ktoś zgadza się zostać domem tymczasowym dla chorego kota, lecznica pozwala rozłożyć płatność na raty, kierowca bezpłatnie wiezie psa na zabieg, a darczyńca finansuje rehabilitację zwierzęcia, którego nigdy nie widział. Bez takiego zaufania część codziennej pracy po prostu się zatrzymuje.
Duże schronisko może przetrwać kryzys wizerunkowy, choć nie zawsze bez strat. Mała grupa opierająca się na trzech wolontariuszach i kilku stałych darczyńcach nie ma podobnego bufora. Gdy dwie osoby odchodzą, telefony nie zaczynają dzwonić rzadziej, koty nie przestają chorować, a rachunki nie zmniejszają się dlatego, że ktoś przeżywa kryzys. Ludzie, którzy jeszcze miesiąc wcześniej szukali domów dla zwierząt, zaczynają rozważać zamknięcie działalności, bo nie chcą więcej wystawiać siebie ani swoich rodzin na podobne doświadczenia.
Nie każda krytyka prowadzi do takich konsekwencji. Nie każda organizacja reaguje na nią tak samo. Ale bagatelizowanie szkód słowami "to tylko internet" jest wyjątkowo łatwe wtedy, gdy samemu nie trzeba później odbudowywać zaufania.
Kiedy zarzuty wychodzą poza stronę organizacji
Szczególnie niebezpieczny moment następuje wtedy, gdy konflikt zaczyna obejmować prywatne życie konkretnych osób. Numer telefonu wolontariusza pojawia się w komentarzach, ktoś publikuje adres zamieszkania prezesa stowarzyszenia, ktoś inny próbuje odnaleźć jego pracodawcę. Pod postami organizacji pojawiają się wezwania do zasypywania jej wiadomościami, a zamiast pytań o zwierzęta ludzie zaczynają rozmawiać o rodzinach i życiu prywatnym osób prowadzących azyl.
W tym momencie nie rozliczamy już działalności społecznej. Wywieramy presję na człowieka przez wszystko, co da się o nim znaleźć. Tego nie usprawiedliwia ani przekonanie o słuszności sprawy, ani rzeczywiste błędy organizacji. Jeśli istnieje podejrzenie nadużycia, powinno być wyjaśniane. Nie oznacza to prawa do urządzenia polowania na prywatne życie ludzi, którzy są z organizacją związani.
Warto przy tym uważać z określeniami prawnymi. Hejt nie jest jedną, odrębną kategorią przestępstwa, a nie każdy ostry lub obraźliwy komentarz automatycznie stanowi czyn zabroniony. W zależności od okoliczności mogą mieć znaczenie przepisy o ochronie dóbr osobistych, zniesławieniu, znieważeniu, groźbach czy uporczywym nękaniu. Różne są również tryby dochodzenia ochrony prawnej. Nie należy więc powtarzać, że każda internetowa obelga będzie ścigana z urzędu. Zdecydowanie lepiej dokumentować konkretne zachowania i w razie potrzeby skonsultować ich ocenę prawną.
Nie wolno zrobić z dobrego imienia immunitetu
Jest jednak druga pułapka i organizacje również powinny ją znać. Łatwo przyzwyczaić się do tłumaczenia każdej niewygodnej uwagi hejtem. Ktoś pyta o rozliczenie zbiórki - "atakują nas". Ktoś publikuje zdjęcia złych warunków w boksach - "oczerniają schronisko". Były wolontariusz opisuje nieprawidłowości - "mści się, bo odszedł". Takie odruchowe reakcje są równie szkodliwe jak bezpodstawne oskarżenia, ponieważ próbują zastąpić odpowiedź na konkretne pytanie oceną intencji pytającego.
Organizacja, która zbiera publiczne pieniądze, przyjmuje zwierzęta, prowadzi adopcje lub realizuje zadania finansowane ze środków samorządowych, musi liczyć się z kontrolą i pytaniami. Darczyńca ma prawo wiedzieć, na jaki cel przekazano jego wsparcie i jak zostało wykorzystane, w zakresie wynikającym z charakteru zbiórki i obowiązujących przepisów. Osoba zgłaszająca zaniedbanie powinna mieć możliwość przedstawienia dowodów, nawet jeżeli jej opis jest bardzo nieprzyjemny dla władz organizacji.
Nie wolno również uciszać osób, które w dobrej wierze ujawniają poważne problemy, strasząc je samym faktem możliwości pozwu. Publiczne działanie na rzecz zwierząt wymaga odpowiedzialności, a nie wyłącznie zaufania. Rzeczywiste zaniedbania w schronisku dla psów, nieleczone koty w przepełnionym domu tymczasowym czy nieprawidłowo rozliczana zbiórka zasługują na wyjaśnienie bez względu na to, jak zasłużona jest dana organizacja.
Pytanie nie brzmi więc, czy wolno krytykować fundacje. Oczywiście wolno. Pytanie brzmi, czy krytykujemy konkretne działanie na podstawie materiałów, które da się sprawdzić, czy budujemy publiczną opowieść o winie, zanim cokolwiek ustalimy.
Nie każdy, kto tropi patologie, działa w złej wierze
Środowisko prozwierzęce zawdzięcza wiele osobom, które nie godziły się na milczenie. To dzięki dokumentowaniu złych warunków, pytaniom o los zwierząt i zgłaszaniu nieprawidłowości udaje się ujawniać problemy, które w przeciwnym razie mogłyby pozostać poza zainteresowaniem opinii publicznej. Nie ma powodu traktować każdego krytycznego profilu czy grupy internetowej jak wroga zwierząt.
Ale działalność kontrolna wymaga szczególnej dyscypliny. Jeżeli ktoś deklaruje, że rozlicza innych z uczciwości, powinien sam wyjątkowo starannie oddzielać potwierdzone fakty od relacji jednej strony, przypuszczeń i ocen. Powinien umieć poprawić nieprawdziwą informację równie wyraźnie, jak ją opublikował. Powinien sprawdzić, czy zdjęcie jest aktualne, czy przedstawia wskazaną placówkę, czy fragment rozmowy zawiera cały istotny kontekst i czy zarzut dotyczy konkretnej osoby, czy tylko organizacji o podobnej nazwie.
Największym problemem nie jest ostra krytyka. Jest nim model działalności, w którym każdy kolejny konflikt staje się paliwem do zwiększania zasięgów, a sprostowanie traktowane jest jak porażka. W takim modelu nawet uczciwe wyjaśnienie może przeszkadzać, ponieważ zamyka historię, która świetnie się klika.
Nie trzeba przypisywać wszystkim uczestnikom złych intencji, aby zauważyć szkodliwość tego mechanizmu. Wystarczy zobaczyć, co dzieje się z faktami, kiedy ważniejsza od ich ustalenia staje się potrzeba znalezienia kolejnego winnego.
Psy, koty i małe zwierzęta płacą za konflikty, których nie rozumieją
Wyobraźmy sobie dom tymczasowy, w którym przebywają koty po ciężkich infekcjach. Opiekunka zamiast zamawiać leki i umawiać badania przez pół dnia odpowiada na wiadomości osób przekonanych, że sprzeniewierzyła darowizny, choć zarzut oparto na nieaktualnym zrzucie zbiórki. Wyobraźmy sobie niewielki azyl dla psów, któremu po medialnej awanturze odmawia współpracy kierowca dowożący zwierzęta do lecznicy, bo nie chce być łączony z żadną ze stron konfliktu. Wyobraźmy sobie grupę od królików i gryzoni, która po serii ataków zamyka publiczny kontakt, a osoba próbująca oddać zwierzę nie może znaleźć informacji o możliwości pomocy.
To nie są opisy konkretnych, zweryfikowanych zdarzeń, lecz przykłady tego, jak spór wymierzony w ludzi może pośrednio odbić się na zwierzętach. I nie oznaczają, że należy powstrzymać krytykę, ilekroć organizacja powie, że ma pod opieką zwierzęta. Gdy naprawdę dochodzi do zaniedbań, interwencja może te zwierzęta ochronić. Chodzi o coś innego: o świadomość, że każda fałszywa informacja, każda bezpodstawna personalna kampania i każde celowe utrudnianie pracy mają konsekwencje również poza ekranem.
Zwierzę nie wie, kto wygrał dyskusję. Pies nie rozumie, dlaczego odwołano transport, kot nie wie, dlaczego zabrakło domu tymczasowego, a królik nie odniesie korzyści z tego, że ktoś zdobył tysiąc reakcji pod oskarżycielskim wpisem. Jeśli naszym celem ma być ich dobro, wynik internetowego sporu nie może być ważniejszy niż jego rzeczywiste skutki.
Co powinno wydarzyć się, zanim oskarżenie stanie się publiczne?
Nie zawsze da się najpierw porozmawiać z organizacją. Gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie dla zwierząt, potrzeba zabezpieczenia dowodów lub obawa ich zniszczenia, właściwa może być szybka reakcja odpowiednich służb. Są też sytuacje, w których osoby zgłaszające nadużycia mają uzasadnione powody, by nie kontaktować się bezpośrednio z podmiotem, którego dotyczą zarzuty. Nie należy zamieniać postulatu rzetelności w nakaz uprzedzania potencjalnego sprawcy.
W pozostałych przypadkach podstawą jest oddzielenie tego, co wiemy, od tego, co nam się wydaje. Jeżeli zarzut dotyczy warunków przetrzymywania zwierząt, sprawdźmy datę i miejsce wykonania zdjęć. Jeżeli chodzi o pieniądze, ustalmy, na jaki cel zbiórka była prowadzona, jakie miała zasady i które rozliczenia są dostępne. Jeżeli chodzi o odmowę adopcji, nie budujmy całego oskarżenia na jednym zdaniu z korespondencji. A jeśli publikujemy poważny zarzut, powiedzmy czytelnikom, czy został potwierdzony, czy pozostaje podejrzeniem.
W przypadku podejrzenia przestępstwa można zawiadomić policję lub prokuraturę. W sprawach dobrostanu zwierząt istotną rolę mogą odgrywać także właściwe organy Inspekcji Weterynaryjnej i władze samorządowe, zależnie od rodzaju nieprawidłowości. Jeżeli sprawa dotyczy finansowania publicznego, znaczenie może mieć instytucja przyznająca lub kontrolująca środki. Szczególne zasady nadzoru odnoszą się do organizacji mających status organizacji pożytku publicznego, ale nie każda fundacja czy stowarzyszenie ma taki status.
Publiczne opisanie sprawy też może być uzasadnione. Wymaga jednak szczególnej staranności, proporcji oraz poszanowania prywatności osób, które nie są odpowiedzialne za zarzucane działania. Różnica między ostrzeganiem innych a organizowaniem nagonki zaczyna się właśnie tam, gdzie kończy się troska o ustalenie faktów.
Organizacje także muszą nauczyć się odpowiadać
Nie wystarczy powiedzieć, że internet jest niesprawiedliwy. Jeżeli organizacje chcą być traktowane poważnie, powinny ułatwiać sprawdzanie swojej działalności. Jasne zasady adopcji, czytelne opisy zbiórek, aktualizacje dotyczące wykorzystania środków, sensowna procedura skargowa i spokojne wyjaśnianie decyzji ograniczają przestrzeń dla nieporozumień. Nie usuną wszystkich konfliktów, ale pozwalają odróżnić pytania wymagające odpowiedzi od zarzutów opartych na insynuacjach.
Równie ważne jest przyznawanie się do błędów. Organizacja, która przeprosi za niewłaściwą komunikację, skoryguje nieaktualne informacje albo opisze zmianę procedury, nie przyznaje tym samym racji każdemu, kto ją zaatakował. Pokazuje po prostu, że jej odpowiedzialność nie kończy się na ratowaniu zwierząt. Obejmuje także sposób traktowania ludzi, którzy powierzają jej pieniądze, zaufanie i żywe istoty.
Natomiast w sytuacji nękania trzeba chronić własnych pracowników i wolontariuszy. Archiwizować groźby oraz publikacje, nie podsycać sporu niekończącymi się utarczkami, ustalić jedną odpowiedzialną osobę do komunikacji i reagować za pomocą odpowiednich procedur, a gdy jest to uzasadnione, środków prawnych. Nikt nie powinien być zobowiązany do całodobowego bronienia się przed anonimowym tłumem tylko dlatego, że postanowił pomagać zwierzętom.
Najłatwiej zniszczyć coś, czego nie trzeba potem odbudować
W działalności prozwierzęcej istnieje szczególny rodzaj nierówności. Zbudowanie małej organizacji wymaga lat: zdobywania zaufania lekarzy, tworzenia sieci domów tymczasowych, uczenia się procedur, popełniania i naprawiania błędów, szukania darczyńców, a przede wszystkim codziennej, mało widowiskowej pracy. Podważenie jej wiarygodności może zacząć się od jednego zdania napisanego bez sprawdzenia faktów.
Nie wynika stąd, że mamy milczeć, gdy zwierzętom dzieje się krzywda. Przeciwnie, właśnie dlatego że ich dobro jest ważne, trzeba mówić o zaniedbaniach konkretnie i uczciwie. Nie usprawiedliwiać fundacji dlatego, że jest fundacją, ale też nie skazywać jej dlatego, że ktoś znalazł przekonującą historię i odpowiednio dramatyczne zdjęcie.
Praca na rzecz zwierząt nie daje immunitetu od krytyki. Krytyka nie daje immunitetu od odpowiedzialności za własne słowa.
Jeżeli naprawdę chcemy chronić zwierzęta, musimy być zdolni do dwóch rzeczy jednocześnie: bez litości rozliczać rzeczywiste nadużycia i odmawiać udziału w publicznym niszczeniu ludzi na podstawie domysłów. To trudniejsze niż kliknięcie "udostępnij", bo wymaga cierpliwości, sprawdzania dokumentów i gotowości do zmiany zdania.
Ale jest jeszcze trudniejsza myśl. Kiedy bezpodstawna nagonka doprowadzi do rozpadu domu tymczasowego, odejścia wolontariuszy czy utraty darczyńców, nikt nie przywróci tej pracy jednym sprostowaniem. Można skasować post. Można nawet przeprosić.
Nie da się jednak kliknąć "cofnij" przy wszystkich zwierzętach, którym ktoś w tym czasie przestał móc pomagać.
---
Podstawy prawne i źródła
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 190, 190a, 212 i 216. Zakres odpowiedzialności oraz tryb ścigania zależą od konkretnego czynu i jego okoliczności.
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 23, 24 i 43 dotyczące ochrony dóbr osobistych.
- Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie - przepisy dotyczące działalności, sprawozdawczości i nadzoru nad organizacjami pożytku publicznego.
- Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt - przepisy określające obowiązki w zakresie ochrony zwierząt i ramy reagowania na przypadki niewłaściwego traktowania.
